Artykuły,Publicystyka

T. Burdzik: Pokemony w służbie Japonii – japoński soft power

Japonia osiągnęła swoje obecne znaczenie polityczne oraz gospodarcze m.in. dzięki sprawnej realizacji konceptu soft power, który opisuje wpływ danego państwa w wymiarze międzynarodowym poprzez jego atrakcyjność. Popularność japońskiej popkultury, jak również japońskich produktów stanowią wymowne świadectwo oddziaływania japońskiego soft power.

Soft power wedle twórcy koncepcji, amerykańskiego politologa Josepha Nya Jr., opiera się na trzech fundamentach: kultury, wartości politycznych oraz polityki zagranicznej. Są to trzy podstawowe kategorie definiujące soft power, jednakże nie można soft power zawężać tylko to tych kategorii, ponieważ działania – jak również produkty – mające na celu budowanie kapitału soft power danego państwa, stanowią pochodną wielu czynników. Soft power stanowi współcześnie jedno z narzędzi polityki zagranicznej państwa.

Rola soft power wzrastała na przestrzeni lat jako uzupełnienie dla dotychczasowego definiowania potencjału państwa na arenie międzynarodowej poprzez posiadaną siłę militarną (hard power) czy też gospodarkę. O ile hard power jest wykorzystywane w wyjątkowych sytuacjach, takich jak np. konflikty zbrojne, o tyle zasoby soft power są w nieustannym użytku, niezależnie od woli politycznych decydentów.

Andrew Ross w artykule  “Like Me, Buy Me: The effect of soft power on exports” zauważa, że wzrost soft power przyczynia się do wzrostu eksportu, co utwierdza w przekonaniu o doniosłej roli soft power, która znajduje swoje odzwierciedlenie w gospodarce.

Wykorzystanie soft power w japońskiej polityce zagranicznej ma wielowymiarowy charakter. Promowanie japońskiego dziedzictwa (głównie popkulturowego) jest jedną z form dominacji Japonii w sferze międzynarodowej, z jakiej skwapliwie korzysta.

Popularność japońskiej kultury popularnej a zarazem jej łatwość w odbiorze na całym świecie zawarta jest pojęciu mukokuseki. Transnarodowość japońskiej kultury popularnej stanowi jedną z przyczyn sukcesu japońskiego soft power. Forma japońskich produktów – w zamyśle tych promowanych w ramach japońskiego soft power – umożliwia asymilację w różnych kulturach, co owocuje popularnością produktów japońskiego przemysłu rozrywkowego. Jednocześnie forma nie pozostawia złudzeń wśród odbiorców, odnośnie pochodzenia japońskich dóbr kultury – są one z łatwością rozpoznawalne dzięki swojej charakterystyczności.

Szczególnym przykładem oddziaływania japońskiego soft power są fani japońskich produktów (nie tylko mangi i anime), określani mianem otaku, jak również liczna społeczność cosplay – osób przebierających się za postacie japońskiej kultury popularnej.

Szósta pozycja w światowym rankingu soft power opracowanym przez firmę konsultingową Portland Communications świadczy o sukcesie zaangażowania Japończyków w budowaniu pozycji globalnego lidera soft power.

Mówiąc o początkach soft power w Japonii, należy wskazać okres powojenny, szczególnie lata siedemdziesiąte XX wieku, kiedy mamy do czynienia z powstaniem Japan Foundation. Japan Foundation jest organizacją kulturalną służącej w swym pierwotnym zamyśle zacieśnianiu współpracy między Japonią a Stanami Zjednoczonymi z racji obawy przed możliwą reaktywacją militaryzmu japońskiego, jako wyniku silnej gospodarki, zaś w praktyce będącej japońskim odpowiednikiem British Council. W kontekście przemian lat 70. XX w., wśród wydarzeń mających wpływ na kształt działań soft power podejmowanych przez japoński rząd, istotną rolę odegrała tzw. doktryna Fukudy (zainicjowana przemową ówczesnego japońskiego premiera, Takeo Fukudy) odnosząca się do kształtowania relacji Japonii z państwami ASEAN.

Co godne odnotowania, już znacznie wcześniej Japończycy dostrzegli potrzebę dbania o swój wizerunek na arenie międzynarodowej, bowiem w 1867 r. w czasie Wystawy Międzynarodowej w Paryżu (Exposition universelle d’art et d’industrie) mieli swoją ekspozycję.

Do początków nowego tysiąclecia prowadzono w Japonii szereg działań, który zostały zintensyfikowane w okolicach roku 2000, gdy w 2004 r., ówczesny premier Japonii, Junichiro Koizumi, powołał liczne grupy robocze, których celem było polityczne wykorzystanie dziedzictwa kulturowego Japonii.

Mając na uwadze posiadany atut w postaci japońskiego kapitału kulturowego, japońscy politycy chętnie wykorzystują japońską kulturę jako jedno z narzędzi wzmacniających pozycję Japonii na arenie międzynarodowej. Szczególne zaangażowanie w tej materii jest widoczne od czasów byłego premiera Japonii Taro Aso, który podjął wyraźne działania na rzecz promocji japońskiej kultury popularnej, który przy współudziale biznesu zainicjował skoordynowane propagowanie kultury japońskiej na wielu płaszczyznach.

Samolot japońskich linii lotniczych All Nippon Airways z wizerunkami Pokemonów jako przykład wykorzystania soft power/Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ana.b747.pokemon.arp.750pix.jpg

Wśród szeregu działań związanych z realizowaniem strategii soft power można wymienić kilka najbardziej znaczących.

W 2008 r. Doraemon, niebieski kot-robot znany z japońskich mang oraz anime, został ustanowiony pierwszym w historii Japonii „anime–ambasadorem” przez japońskie MSZ (MOFA).

Co więcej, film z udziałem Doreamona,  „Stand by Me Doraemon”, był pierwszym japońskim filmem rozpowszechnianym w chińskich kinach w 2015 r. po trzyletniej przerwie spowodowanej chińsko-japońskim konfliktem dyplomatycznym o Wyspy Senkaku (Diaoyudao).

W 2009 roku MOFA powołało „ambasadorów kawaii” (kawaii taishi), wśród których znalazły się trzy znane postacie japońskiej popkultury: Misako Aoki, Yu Kimura oraz Shizuka Fujioka. Powołanie na tak nietypową funkcję wzbudziło zainteresowanie mediów na całym świecie, służąc jednocześnie promocji Japonii.

Japoński rząd świadomy skuteczności oraz roli soft power, zainicjował strategię „Cool Japan”, w ramach której prowadzone są działania promujące japońską kulturę.

„Cool Japan” stanowi współpracę japońskiego rządu oraz przedsiębiorstw, które przynosi wymierne efekty dla obu stron: dla rządu, poprzez promowanie prestiżu Japonii jako „dostawcy” zarówno dóbr kulturowych, jak również materialnych oraz dla przedsiębiorstw, poprzez wzrost zysku wynikającego ze zwiększonego popytu na oferowane dobra. Jednym z donioślejszych świadectw zaangażowania japońskiego rządu w soft power może być ceremonia zakończenia igrzysk olimpijskich w Rio de Janeiro w 2016 r., gdzie japoński premier Shinzo Abe wystąpił w przebraniu kultowej postaci z japońskich gier, a mianowicie Super Mario.

Wśród najważniejszych elementów stanowiących o popularności japońskiego soft power są manga i anime. Wymownym świadectwem potwierdzającym międzynarodowe uznanie może być m.in. nagroda Amerykańskiej Akademii Filmowej za najlepszy pełnometrażowy film animowany, przyznana w 2003 r. anime „Spirited Away: W krainie bogów” w reżyserii Hayao Miyazakiego, który został również nagrodzony honorową nagrodą Amerykańskiej Akademii Filmowej w 2014 r.

W kontekście mangi i anime nie można zapomnieć o pokemonach, które również spełniły istotną rolę w rozpowszechnianiu japońskiego soft power, zarówno na początku tysiąclecia, jak również w 2016 r. za sprawą gry Pokémon Go.  Popularność aplikacji była tak daleko idąca, że śmierć spotkało 16 osób korzystających z aplikacji.

Dostrzeżenie konkurencji w  sferze dyplomacji publicznej ze strony innych państw azjatyckich (szczególnie Korei oraz Chin) przełożyło się na inicjatywę powołania w 2015 r. w różnych częściach świata tzw. japońskich domów (Japan House), znajdujących się obecnie w Londynie, Los Angeles oraz São Paolo.

Celem inicjatywy jest pogłębienie zainteresowania oraz wiedzy na temat Japonii, co czyni przedsięwzięcie tożsame z chińską inicjatywą Instytutów Konfucjusza rozsianych na całym świecie, których zadaniem jest promowanie chińskiej kultury.

Japan House ma analogiczny zakres działań do wspomnianej już Japan Foundation, co unaocznia zaangażowanie japońskiego rządu w działania na rzecz wzmacniania japońskiego soft power.  Jednym z celów Japan House jest zaznajamianie publiczności z oczekiwaną przez rząd japoński wersją historii w miłej atmosferze, co może stanowić zarzut  propagandowego charakteru placówki, a nie powinno mieć miejsca – w końcu działania mające na celu ukazywanie kraju w pozytywnym świetle są normalną praktyką w instytucjach działających na rzecz soft power.

W związku ze zbliżającymi się Igrzyskami Olimpijskimi w Japonii, które mają mieć miejsce w 2020 r., powstała inicjatywa mająca na celu wzmocnienie japońskiego soft power, a  mianowicie program „Sport dla Jutra” („Sport for Tomorrow”). Celem programu jest przeprowadzenie różnorakich wymian oraz warsztatów o charakterze sportowym na całym świecie z udziałem japońskich sportowców. W założeniu liczba odbiorców ma sięgać 10 milionów osób w ponad 100 krajach. Jak widać, Japończycy rozsądnie korzystają z każdej okazji, która może przyczynić się do poprawy soft power.

MOFA w ramach ostatnich działań mających na celu wzmocnienie soft power wprowadziło kampanię „Japan Brand Program”, która za zadanie ma promowanie japońskiego dziedzictwa kulturowego, obecnego we współczesnym społeczeństwie japońskim. Kampania promocyjna jest realizowana poprzez lokalne inicjatywy, takie jak wykłady, warsztaty z udziałem japońskich ekspertów reprezentujących różnorakie pola aktywności zawodowej, których rola polega na promowaniu japońskiej kultury wśród międzynarodowej publiczności.  Przykładowymi realizacjami „Japan Brand Program” są warsztaty nt. japońskiej kultury sportowej czy też wykorzystywania bambusa w sztuce.

Można zastanawiać się, jakie będą kolejne poczynania japońskiego rządu mając na uwadze wpływ koreańskiej kultury popularnej (hallyu), popularność indyjskiej kultury (szczególnie kinematografii – Bollywood) oraz działania Chin, mające na celu wzrost chińskiego soft power. Pozostaje czekać i z uwagą śledzić dalsze losy nieuniknionej konfrontacji Azjatów w ramach soft power, której wynik będzie miał globalny oddźwięk.

Biorąc pod uwagę potencjał demograficzny oraz gospodarczy, jak również podejmowane wysiłki w skali globalnej, można pokusić się o wskazanie zwycięzcy – Chin, jednak kwestią czasu pozostaje odpowiedź na pytanie, kiedy do tego dojdzie i w jaki sposób.

Chiny do tej pory nie zaprezentowały popkulturowej propozycji atrakcyjnej dla globalnego odbiorcy, tak jak to ma miejsce w przypadku Japonii czy też Korei, stąd też dalszy rozwój – oraz nieunikniona konfrontacja w wymiarze soft power – zarówno w skali azjatyckiej, jak również światowej, zdaje się być interesującą rozgrywką.

 

Tomasz Burdzik

Tekst jest skróconą wersją artykułu „Japoński soft power: wykorzystanie kultury w budowaniu pozycji Japonii na arenie międzynarodowej” opublikowanego w czasopiśmie „Kultura-Historia-Globalizacja”. Pełna wersja artykułu jest dostępna do pobrania w pliku pdf.

Udostępnij:
  • 88
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
    88
    Udostępnienia
T. Burdzik: Pokemony w służbie Japonii – japoński soft power Reviewed by on 11 lipca 2018 .

Japonia osiągnęła swoje obecne znaczenie polityczne oraz gospodarcze m.in. dzięki sprawnej realizacji konceptu soft power, który opisuje wpływ danego państwa w wymiarze międzynarodowym poprzez jego atrakcyjność. Popularność japońskiej popkultury, jak również japońskich produktów stanowią wymowne świadectwo oddziaływania japońskiego soft power. Soft power wedle twórcy koncepcji, amerykańskiego politologa Josepha Nya Jr., opiera się na trzech fundamentach:

Udostępnij:
  • 88
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
    88
    Udostępnienia

O AUTORZE /

Tomasz Burdzik

Doktorant, absolwent Międzywydziałowych Indywidualnych Studiów Humanistycznych Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach. Trzykrotny stypendysta Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego za wybitne osiągnięcia naukowe, stypendysta Ministerstwa Edukacji i Kultury Republiki Indonezji, stypendysta University of Lucerne School of Law, laureat Wyróżnienia Rektora UŚ za działalność naukową oraz popularnonaukową, dyplom najlepszego absolwenta Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach. Prowadzi badania wśród plemienia Dajaków na Borneo. W przeszłości prowadził zajęcia w indonezyjskich szkołach. Publikował m.in. w „The Jakarta Post”, „Tribun Travel”. Zajmuje się krajami ASEAN, w szczególności Indonezją oraz Singapurem. E-mail: [email protected]

Pozostaw odpowiedź