P. Nowosad: System polityczny Laosu: historia i współczesność

 ›  ›  › P. Nowosad: System polityczny Laosu: historia i współczesność

Artykuły,Publicystyka

P. Nowosad: System polityczny Laosu: historia i współczesność

Laos, śródlądowe państwo na Półwyspie Indochińskim, terytorialnie nieco mniejsze niż Polska (236 tys. km²), nie odgrywa dużej roli politycznej w regionie. Przeciętnemu Polakowi jest zapewne słabiej znane niż jego sąsiedzi. Kambodża miała totalitarną dyktaturę Czerwonych Khmerów, z Wietnamem kojarzy się jedyna przegrana wojna w historii Stanów Zjednoczonych. Na polskim rynku wydawniczym niełatwo znaleźć pozycje traktujące o systemie politycznym kraju, również liczba artykułów w prasie specjalistycznej pozostawia sporo do życzenia (zestawiając choćby z Wietnamem czy Malezją). Małe zainteresowanie tą tematyką może wynikać ze stereotypów międzynarodowych, według których Laos jest tajemniczy, trudno dostępny i bez własnej tożsamości. Niektórzy badacze Azji Południowo-Wschodniej jeszcze w latach 90. przedstawiali ten kraj jako satelitę Wietnamu, a nie jako suwerenne państwo. Amerykańskie dowództwo, które w latach 1964-1973 zrzuciło na kraj miliony ton bomb (Laos był najsilniej bombardowanym państwem w historii), zostało do tego zachęcone przez własną administrację, która podobno nie wierzyła, iż taki kraj w ogóle istnieje.

Istniejąca od 1975 r. Laotańska Republika Ludowo-Demokratyczna należy do grona czterech państw azjatyckich, w których władzę wciąż sprawuje partia komunistyczna (obok Wietnamu, Chin i Korei Północnej). Piękne, malownicze krajobrazy sąsiadują tu z biedą i zacofaniem. Jest jednym z najbiedniejszych i najsłabiej rozwiniętych państw na kontynencie, jednak rząd planuje opuścić tę grupę do 2020 r. Państwowa ochrona zdrowia praktycznie nie istnieje. 75% wszystkich pracujących zajmuje się produkcją ryżu, który jest głównym składnikiem pożywienia (ludowe przysłowie kraju mówi: „Ci, którzy jedzą ryż kleisty, grają na khène i mieszkają na palach, są na pewno Laotańczykami”). Kraj zamieszkuje ponad 60 rożnych grup etnicznych, połowa mieszkańców to rdzenni Laotańczycy. Dominującą religią jest buddyzm, który nie sprowadza się jedynie do wymiaru duchowego, ale ma również ogromne znaczenie społeczne.

Geneza ludów Lao wiąże się z najazdami mongolskimi i podbojami Czyngis-chana, które dały początek wielkim falom migracji ludów Taj. Na początku XIII w. fala taka skierowała się w stronę Luang Prabang. Jest to okres, od którego można mówić już o ludach Lao pochodzenia tajskiego. Wyparły one plemiona Khmer, Mon i Cham, by dać podstawę Lao Theung. W tym samym czasie Tajowie założyli królestwo Ahom, od którego wywodzi się współczesna Tajlandia.

Początki laotańskiej państwowości to królestwo, które w XIV stuleciu nad środkowym Mekongiem założył król Fa Ngum. Nazywane było Królestwem Miliona Słoni i Białego Parasola, ze względu na zwierzęta używane przez Laotańczyków w trakcie działań wojennych. Istniało przez 350 lat, było jednym z najsilniejszych organizmów państwowych w historii Azji Południowo-Wschodniej. Targane walkami wewnętrznymi, w pierwszej dekadzie XVIII w. rozpadło się na trzy części uzależnione od potężniejszych wówczas sąsiadów: Syjamu i (w mniejszym stopniu) Wietnamu.

Ekspansja imperium brytyjskiego i francuskiego w tym rejonie Azji ukształtowała podziały na Półwyspie Indochińskim. Francuzi ugruntowali swoje panowanie w Wietnamie, Kambodży i Laosie w drugiej połowie XIX w. Wietnam dysponował największym potencjałem ludnościowym i gospodarczym, cieszył się uprzywilejowaną pozycją wśród trzech posiadłości francuskich. Historycy są natomiast zdania, że współczesny Laos jest tworem administracji kolonialnej, został utworzony w formie odrębnej struktury w 1893 r. Obecne komunistyczne władze zdecydowanie odrzucają taką tezę, według nich Laos powstał w wyniku działalności „ruchu niepodległościowego”, kierowanego przez rewolucjonistów z Pathet Lao.

U schyłku II wojny światowej zaczął organizować się ruch antykolonialny zmierzający do wyrwania się spod francuskiej dominacji. Laos ogłosił niepodległość w 1945 r., faktycznie uzyskał ją w roku 1953 po wycofaniu się z regionu Francuzów. Proklamowano monarchię konstytucyjną, która utrzymywała dobre stosunki ze Stanami Zjednoczonymi. Gospodarka kraju w tym okresie była niemal całkowicie uzależniona od amerykańskiej pomocy. 65% jej wartości przeznaczano na szkolenie armii laotańskiej. Kraj ogarnęła korupcja na niespotykaną skalę, nastąpił upadek tradycyjnych wartości, rodzimej kultury. Partyzantka komunistyczna rosła w siłę. Ostateczny przyszły kształt Laosu przesądziło wycofanie się USA z Indochin.

LAOTAŃSKA REPUBLIKA LUDOWO-DEMOKRATYCZNA

System polityczny

„The Economist” kilka miesięcy temu postawił tezę, że Laos może mieć najbardziej zamknięty system polityczny po Korei Północnej. Szczątkowe informacje z tego kraju jednak czasem docierają do światowej opinii publicznej. Tak było na początku zeszłego roku. W styczniu odbyły się wybory do Biura Politycznego Laotańskiej Partii Ludowo-Rewolucyjnej, która sprawuje władzę nieprzerwanie od 1975 r. Jedyne uzyskane wskazówki co do sytuacji politycznej wewnątrz państwa to lista nowych członków tego ciała. Analizując ją, można wywnioskować zakres wpływów poszczególnych osób oraz ewentualną przyszłość politycznych karier. I tak np. na pierwsze trzy miejsca awansowali: B.Vorachith, nowy sekretarz generalny partii (czyli jej szef), T. Sisoulith, minister spraw zagranicznych oraz P. Yathotu, przewodnicząca Zgromadzenia Narodowego (jednoizbowego parlamentu, w którym zasiada – według różnych źródeł – od 101 do 149 posłów; warto wspomnieć, że 23% deputowanych stanowią kobiety, co jest drugim najwyższym wynikiem wśród państw ASEAN).

W kwietniu 2016 r. państwowa telewizja relacjonowała posiedzenie ciała ustawodawczego, na którym wspomniane osoby zostały zatwierdzone. Dowiedzieliśmy się, że kandydatura prezydenta (Vorachith) uzyskała ponad głosów, a cały proces nominacji trwał około godziny. Ciekawą informacją jest poszerzenie składu Biura Politycznego o dwóch synów prezydentów Laosu: poprzedniego i głowy państwa z lat 1991-1992.

Wydaje się, że nominacje te utrzymały status quo w kraju. Od czasu proklamowania ludowej republiki nie zaobserwowano bowiem żadnych istotnych zmian systemowych. Ustrój ma charakter niedemokratyczny i autorytarny, o czym świadczą m.in. raporty ośrodka Freedom House. Oto statystyki z roku 2016:

  • wolność polityczna: 33/40 (0 – najlepiej, 40 – najgorzej)
  • wolność ekonomiczna: 25/30 (0 – najlepiej, 30 – najgorzej)
  • wolność prasy: 84/100 (0 – najlepiej, 100 – najgorzej)
  • funkcjonowanie systemu sprawiedliwości: 26/30 (0 – najlepiej, 30 – najgorzej).

Raport zwraca uwagę, że choć konstytucja z 1991 r. gwarantuje wolność wypowiedzi, rząd kontroluje niemal wszystkie przekazy medialne (prasowe, radiowe i telewizyjne). Zniesławienie  jest tu ciężkim przestępstwem, za które grozi nawet kara śmierci (jednak ze względu na zakres cenzury, sprawy sądowe przeciwko dziennikarzom należą do rzadkości). Personel medialny mianowany jest w większości przez rządzącą LPL-R, a publikacje muszą być zaakceptowane przez odpowiedni resort. W kraju regularnie ukazują się 24 gazety, wszystkie powiązane z rządem. Można zaryzykować tezę, iż Laos jest pod względem wolności prasy zbliżony do takich państw jak Erytrea czy Korea Północna.

Słabe struktury państwowe i klanowo-rodowa struktura społeczna spowodowały, że poczucie narodowe w Laosie rozwinęło się dość późno, dopiero po II wojnie światowej. Z drugiej strony polityczne losy państwa zostały wtedy na trwałe związane z większym sąsiadem – Wietnamem.  Wietnamski komunistyczny ruch niepodległościowy – kierowany przez charyzmatycznego Ho Chi Minha – skutecznie infiltrował kraj podczas obu wojen indochińskich, tworząc własną frakcję polityczną pod przywództwem księcia Souphanouvonga.

W latach 1975-86 wschodni sąsiad zdołał całkowicie narzucić Laosowi własny model gospodarki centralnie planowanej, oddziałując również na wszystkie inne sfery życia kraju. Symbolem tak dużej zależności było wietnamskie wojsko, które stacjonowało w Laosie do 1988 r. Sojusz ideologiczny Hanoi-Vientiane miał silne podstawy.

Zgromadzenie Narodowe Laosu; źródło: ilf/CC BY-SA 2.0/Wikimedia Commons

Wietnamscy komuniści po II wojnie światowej przyjęli sowiecki model społeczno-polityczny, przez co Laos znalazł się także w orbicie wpływów Związku Sowieckiego. Prosowiecki Wietnam uzyskał w latach 70. bardzo silną pozycję w regionie: zdołał przejąć kontrolę nad Laosem, obalił  również prochiński reżim Czerwonych Khmerów w Kambodży. Stwarzało to ciekawą sytuację geopolityczną na Półwyspie Indochińskim: w latach 80. istniały tu trzy państwa o bliźniaczym  systemie polityczno-ekonomicznym.

Należy jednak zwrócić uwagę na zasadniczą różnicę: o ile w Wietnamie i Kambodży ruch komunistyczny miał narodowe zabarwienie (khmerski nacjonalizm wiązał się raczej z tradycyjnym poczuciem niższości wobec silnego Wietnamu), o tyle w Laosie nie było miejsca na model narodowego marksizmu-leninizmu. Niedostateczne poczucie nowoczesnej państwowości i odrębności miało też pozytywne aspekty: zapobiegło czystkom na wielką skalę.

Laotański eksperyment z komunizmem przyniósł tragiczne skutki. Pseudoreformy objęły sferę gospodarczą i społeczno-kulturalną. W opracowaniu z 1980 r. można przeczytać, że główny nacisk położono na rozwój rolnictwa. Rozszerzono obszar ziemi uprawnej, rozpoczęto organizację spółdzielni produkcyjnych oraz gospodarstw państwowych. W przemyśle i handlu rząd przejął porzucone mienie, co stanowiło początek budowy sektora państwowego. Ustanowiono monopol państwa w handlu zagranicznym, obejmujący takie towary jak ryż, drewno, paliwa. Rozpoczęto budowę dróg, których sieć w Laosie była wówczas bardzo rzadka. Po dekadzie polityki charakteryzującej się upaństwowieniem gospodarki i kolektywizacją rolnictwa (1975-1985) – był to w gruncie rzeczy ortodoksyjny wietnamski komunizm – Laos stał się jednym z najbiedniejszych krajów świata. W 1975 r. rozpoczęto także walkę ze zwyczajami, które miały być zakorzenione w społeczeństwie po latach francusko-amerykańskiego panowania kolonialnego. Kontroli państwa poddano styl ubioru i fryzury, śpiew i taniec. Zaczęły obowiązywać rygorystyczne przepisy dotyczące potraw i ich konsumpcji na ceremoniach, a nawet w gronie rodzinnym.

Laotańskie doi moi

Jesień Narodów, czyli upadek systemu komunistycznego w Europie Wschodniej, przyjęto nad Mekongiem z pewnym niepokojem. Wielu obserwatorów wieszczyło, że podobny los może spotkać system w Laosie. Zaniepokojenie elit władzy na przełomie lat 80. i 90. zaowocowało dwoma ważnymi wydarzeniami politycznymi: V Kongresem Partii oraz przyjęciem nowej konstytucji. Świadczyły one o tym, że partia nie zamierza dobrowolnie oddać władzy oraz zapowiadały liberalizację życia gospodarczego kraju. Władza zdawała sobie sprawę, że w nowej rzeczywistości międzynarodowej reformy gospodarcze są koniecznym kosztem utrzymania się systemu. Stały rozwój gospodarczy – prowadzący w założeniach do poprawy bytu społeczeństwa – miał od teraz stanowić podstawę legitymizacji reżimu.

Kierownicza rola Laotańskiej Partii Ludowo-Rewolucyjnej została potwierdzona w dokumentach kongresowych. W konstytucji partia jest wspomniana tylko raz, w artykule 3, jako „przywódczy ośrodek systemu politycznego”. Jej Biuro Polityczne jest jądrem władzy. W obydwu dokumentach rzecz jest więc sformułowana explicite: monopol władzy komunistycznej musi zostać zachowany za wszelką cenę.

Utrzymano zakaz działalności partii opozycyjnych, więzienia dla dysydentów, kontrolę mediów, ograniczenia w stosowaniu praw człowieka oraz wykorzystywanie policji i wojska dla zapobieżenia potencjalnym niepokojom społecznym. Oczywiście praktyki te stoją w sprzeczności z głównymi postanowieniami konstytucji, np. artykuł 6 głosi, że „wolność i prawa demokratyczne ludu (…) nie mogą być pogwałcone przez nikogo”.

Laotańskie elity władzy są bardzo odporne na krytykę systemu politycznego. Krytyka ta, niestety, nie płynie ze strony państw regionu: w ASEAN (do którego Laos należy) obowiązuje zasada niewtrącania się w sprawy wewnętrzne krajów członkowskich.

Laos zdecydował się wzorować swoją politykę kontynuacji (sfera polityczna) i zmiany (sfera ekonomiczna) na Chińskiej Republice Ludowej i Socjalistycznej Republice Wietnamu. W obu państwach uznano, że kapitalistyczna gospodarka rynkowa będzie dużo bardziej efektywna niż scentralizowana gospodarka nakazowo-rozdzielcza. Skutkiem takiego przekonania były reformy Deng Xiaopinga i wietnamskie doi moi z lat 80. W szeregach laotańskich komunistów – co istotne – panowała zasadnicza zgoda co do zmiany kursu. Pierwsze ostrożne próby reform podjął, niedługo przed swoją śmiercią, premier Kaysone Phomvihan – postać pomnikowa w Laosie, architekt zwycięstwa Pathet Lao w 1975 r. Interesujące, że w okresie wdrażania reform na czele państwa stał Nouhak Phumsavan, wokół którego jeszcze w latach 80. skupiała się partyjna konserwa (był wówczas ministrem gospodarki). Prawdziwa transformacja gospodarcza rozpoczęła się w 1992 r., kiedy Laos zaczął wychodzić z izolacji międzynarodowej. Pomogła przetrwać szok ekonomiczny, jaki spowodowała utrata pomocy gospodarczej ze strony Związku Sowieckiego i państw RWPG.     

Obecnie państwo jest dynamicznie rozwijającą się gospodarką. Można powiedzieć, że pod tym względem założenia władz zostały zrealizowane: w lutym 1993 r. inauguracyjne posiedzenie parlamentu wyznaczyło cel, jakim było osiągnięcie i utrzymanie wzrostu na poziomie 7% w skali roku. Od tego czasu – z wyjątkiem krótkotrwałego kryzysu finansowego – średni wzrost PKB wynosi 6-7%.

Impulsem do pogoni za resztą regionu była bez wątpienia akcesja do ASEAN, państwo jest obecnie również członkiem WTO.

Opozycja

Po wojnie domowej 1945-1975, przez pewien czas aktywność wykazywała partyzantka monarchistyczna, która została rozbita w ciągu następnych czterech lat. W roku 1981 zbrojna opozycja – pod nazwą Armii Wyzwolenia Laosu – ponownie podjęła walkę, głównie dzięki wsparciu ze strony diaspory laotańskiej we Francji i USA oraz uchodźców z Tajlandii. Krótkotrwałą pomoc udzieliły jej Chiny i Tajlandia.

Pewne formy oporu czy niezadowolenia mogą wynikać z pozycji społecznej, jaką zajmują mniejszości etniczne w Laosie. Mimo że ich reprezentacja polityczna, np. w Zgromadzeniu Narodowym, wzrosła za czasów republiki ludowej, to nie skorzystały one z owoców liberalizacji gospodarczej i inwestycji zagranicznych. Brak wsparcia władz dla regionów zamieszkałych przez mniejszości prowadzi do narastania tam nastrojów antyrządowych. W latach 90. na północy kraju  walkę prowadziła partyzantka Hmongów. Jej działania, moim zdaniem, były też w pewnym sensie formą samoobrony. Podczas wojny domowej w Laosie (i Wietnamie) wielu Hmongów współpracowało z siłami antykomunistycznymi. Gdy Pathet Lao przejął władzę, stali się obiektem prześladowań i działań odwetowych.

W państwach europejskich opozycja antykomunistyczna wywodziła się ze środowisk kulturalnych, intelektualnych. 90% wykształconych obywateli opuściło Laos po 1975 r. Los tych, którzy zdecydowali się pozostać, został na trwałe związany z partią. Nowa elita wyrosła pod skrzydłami władzy i jest bardziej skłonna do szukania z nią kompromisu niż do rzucania jej wyzwań. W Laosie nie istnieje więc żadna znacząca opozycja. Marginalne grupki pozbawione są dodatkowo jakiegokolwiek wsparcia politycznego, finansowego czy militarnego z zewnątrz. Było to widoczne w 1999 r., kiedy kilka osób próbowało zorganizować prodemokratyczną demonstrację. Zostali aresztowani i skazani na 15 lat więzienia za antyrządową aktywność. Słabość opozycji jest z pewnością czynnikiem umacniającym reżim w Vientiane.

Relacje władza-religia buddyjska

W laotańskich realiach niewątpliwie intrygującym zjawiskiem jest stosunek władz komunistycznych do religii buddyjskiej. Buddyzm, podobnie jak w sąsiedniej Tajlandii, odgrywa ważną rolę w życiu mieszkańców, jest istotnym elementem kultury i tożsamości państwa. Mnisi posiadają wysoką pozycję społeczną, a spędzanie czasu w klasztorach cieszy się dużą popularnością.

Religia ściśle wiąże się w Laosie z tradycjami królewskimi. Monarcha był w dawnych wiekach strażnikiem przestrzegania wartości buddyjskich, jego zadaniem było wznoszenie i utrzymywanie świątyń. Laotańska Partia Ludowo-Rewolucyjna, mówiąc kolokwialnie, wchodzi obecnie w buty byłych władców. Podtrzymując tę tradycję i realizując te same zadania, utożsamia się z dawnymi monarchami. Jest to bez wątpienia czynnik umacniający jej wiodącą pozycję i rolę w społeczeństwie.

Nie zawsze jednak tak było. W początkowym okresie istnienia republiki ludowej, władze zwalczały tradycje obalonego ustroju i z pogardą traktowały dwóch ostatnich władców, nazywając ich „marionetkami imperialistów francuskich i amerykańskich”. Zmiana linii politycznej  w tej kwestii nastąpiła dopiero na przełomie XX i XXI w. W 1998 r. Departament do Spraw Religii wydał oświadczenie na temat roli, jaką odgrywa religia w życiu narodu laotańskiego, w szczególności  religia buddyjska. Podkreślono rolę mnichów jako doradców władcy w dawnych wiekach. Passus o moralnym znaczeniu sfery duchowej jest czymś niespotykanym w systemach ateistycznych: „(…) Im więcej rozwija się nauka i technologia, tym bardziej czuje się potrzebę osiągnięcia szczęścia duchowego i moralnego. Innymi słowy wzrasta pragnienie wyższych wartości moralnych, sprawiedliwości, wartości humanistycznych, cywilizacyjnych oraz pokoju. W sumie, tak długo, jak religia utrzymuje swoją rolę jako moralna inspiracja dla ludzkości, możemy być pewni, że zasady i cnoty religijne na zawsze pozostaną w sercach ludzkich”.

Władza łączy świecką tradycję rewolucyjną z buddyjskim sacrum. Na przykład popiersia komunistycznego ojca-założyciela republiki Kaysone’a Phomvihana, obecne w całym kraju, umieszczono na cokołach przedstawiających kwiat lotosu, który symbolizuje buddyzm. Z publicznych pieniędzy wspierana jest budowa nowych świątyń oraz restauracja istniejących. Styl budowli publicznych także nawiązuje do architektury sakralnej.

Dla autorytarnej władzy religia jest narzędziem wzmacniającym jej legitymizację do rządzenia. Znaczenie mają tu też względy gospodarcze. Zabytki kultury buddyjskiej – choćby w imponującym Luang Prabang – sprawiają, że Laos jest postrzegany jako atrakcyjny cel turystyczny. Turystyka generuje wysokie przychody oraz zapewnia miejsca pracy dla słabo wykształconych mieszkańców.

Paweł Nowosad

Na podstawie:

  • Góralski W., Laos na drodze rozwoju socjalistycznego, „Przegląd Orientalistyczny”, nr 2 (114)
  • Jelonek A.W., W stronę nieliberalnej demokracji, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa     2002
  • Ostaszewski P., ASEAN i zmiany polityczno-gospodarcze w Wietnamie, Kambodży i Laosie, „Azja-Pacyfik” 2010, nr 13
  • Ostaszewski P., Laos. Konflikt wewnętrzny i międzynarodowy 1945-1975, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2011
  • Gerlach T., Laos: między szansą na rozwój a ograniczeniami systemu (csm.org.pl, artykuł z 04.2016)
  • Gerlach T., Laos: polityka pamięci historycznej (csm.org.pl, artykuł z 08.2016)
  • freedomhouse.org
Udostępnij:
  • 24
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
    24
    Udostępnienia
P. Nowosad: System polityczny Laosu: historia i współczesność Reviewed by on 11 lutego 2017 .

Laos, śródlądowe państwo na Półwyspie Indochińskim, terytorialnie nieco mniejsze niż Polska (236 tys. km²), nie odgrywa dużej roli politycznej w regionie. Przeciętnemu Polakowi jest zapewne słabiej znane niż jego sąsiedzi. Kambodża miała totalitarną dyktaturę Czerwonych Khmerów, z Wietnamem kojarzy się jedyna przegrana wojna w historii Stanów Zjednoczonych. Na polskim rynku wydawniczym niełatwo znaleźć pozycje traktujące

Udostępnij:
  • 24
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
    24
    Udostępnienia

O AUTORZE /

Pozostaw odpowiedź