P. Nowosad: Stosunki Kambodża – Wietnam w XX w.: próba krótkiej charakterystyki

 ›  ›  › P. Nowosad: Stosunki Kambodża – Wietnam w XX w.: próba krótkiej charakterystyki

Artykuły,Publicystyka

P. Nowosad: Stosunki Kambodża – Wietnam w XX w.: próba krótkiej charakterystyki

Wietnam i Kambodża – dwa państwa położone w Azji Południowo-Wschodniej, które na pierwszy rzut oka powinno więcej łączyć niż dzielić. Oba padły łupem tego samego kolonisty, oba doświadczyły także nieludzkiego reżimu komunistycznego. Jednak obserwując stosunki między Kambodżanami a Wietnamczykami na przestrzeni dziejów, można dojść do wniosku, że nieufność, a wręcz wrogość zdecydowanie przeważały nad przyjaźnią i współpracą.

Patrząc z perspektywy Khmerów, takie nastawienie do sąsiada wynikało z doświadczeń historycznych. Doświadczenia z odległych kontaktów z Annamitami i Syjamem, czy też bardziej współczesnych kolonialnych wpływów Francji i Japonii wykształciły zarówno wśród elity kierującej państwem, jak i wśród zwykłych mieszkańców poczucie ciągłego zagrożenia, to z kolei prowadziło do skrajnego nacjonalizmu. Obcy traktowany był tu w kategoriach khmang – odwiecznego wroga, który czyha na niepodległość państwa i wolność narodu. Badania przeprowadzone w latach 50. XX w. ujawniły nienawiść odczuwaną wobec Wietnamczyków i Tajów na kambodżańskiej prowincji.

W czasach odległych czynnikiem konfliktogennym były dwie kwestie: inkorporacja przez Wietnam terenów zamieszkałych przez Khmerów oraz napływ ludności wietnamskiej do Kambodży. Można przyjąć, że konflikt między państwami miał swoje korzenie w XVIII w. Do Wietnamu przyłączono wtedy obszar Delty Mekongu i tereny przyległe, które były zamieszkiwane głównie przez Khmerów. Spowodowało to napływ ludności wietnamskiej, która szybko opanowała lokalną administrację i wojsko. Do dzisiaj pewne nacjonalistyczne kręgi w Kambodży roszczą pretensje do Delty Mekongu. W XIX w. Półwysep Indochiński (obecny Wietnam, Laos i Kambodża) został skolonizowany przez Francję. Fakt ten sprawił, że do Kambodży przybyło wielu etnicznych Wietnamczyków, którzy osiedlali się w miastach i zaczęli wkrótce dominować w lokalnej gospodarce.

Nieco wcześniej, w latach 30. XIX stulecia, wietnamski cesarz Ming Mang próbował zwietnamizować Kambodżę.

XX wiek obfitował w tragiczne wydarzenia dla obu narodów. Krwawa dyktatura Czerwonych Khmerów oraz wyniszczająca wojna w Wietnamie odcisnęły niewątpliwie piętno na mieszkańcach sąsiadujących państw, miały też jednak niebagatelny wpływ na wzajemne relacje. Po uzyskaniu niepodległości przez Kambodżę (1954 r.) i Wietnam (klęska Francuzów pod Dien Bien Phu i podział państwa na część północną i południową w 1954 r.), przebieg wspólnej granicy zaczął być kwestionowany. Wynikało to z faktu, iż narzucona została przez byłego kolonistę i nie miała charakteru etnicznego. Granice lądowe między państwami zostały zdefiniowane w dokumentach z lat 1870, 1873, 1914, 1935 i 1942. Chodziło o granicę 1137 km. Największy problem stanowiły jednak granice morskie. Wyznaczone zostały przez tzw. linię Breviego (od nazwiska gubernatora generalnego) – co należy podkreślić – na korzyść Wietnamu. Khmerzy kontestowali zwłaszcza przynależność wyspy Phu Quoc – kwestia ta wielokrotnie powracała w późniejszych latach.

W 1949 r. Francja usankcjonowała wcześniejsze koncesje na rzecz Wietnamu, co wywołało protest elit khmerskich. Do Paryża wyjechała czteroosobowa delegacja, aby podczas debaty w parlamencie francuskim przedstawić swój punkt widzenia. Khmerzy podnosili kwestię granic oraz prawa mniejszości khmerskiej na terytorium Kochinchiny (południowego Wietnamu) – ich prawo do wyznawania własnej religii, kultywowania tradycji, języka, świąt i reprezentacji w parlamencie Kochinchiny narodowości khmerskiej. Efekt owych starań był niewielki.

W latach 60. Wietnam Południowy i Kambodża podjęły negocjacje na temat uregulowania kwestii granic. Jednak stosunki między tymi państwami szybko znalazły się w stanie kryzysu. Wietnam zajął siedem wysepek w Zatoce Syjamskiej należących do Kambodży. Wraz z USA naruszył integralność terytorialną państwa, co skutkowało wniesieniem skargi do ONZ. Złe stosunki z Sajgonem zmusiły króla Norodoma Sihanouka do szukania sojuszników po drugiej stronie barykady. Wietnam Północny (DRW) wkrótce uznał integralność terytorialną Kambodży, jak również granicę między tym państwem a Wietnamem Południowym. Jednocześnie rząd DRW wyraził protest wobec działań USA, reżimu sajgońskiego i Tajlandii zagrażających suwerenności i integralności terytorialnej Kambodży.

Na powojenne relacje duży wpływ miał rozłam w międzynarodowym ruchu komunistycznym. W trakcie I wojny indochińskiej (1946-1954) komuniści z Półwyspu Indochińskiego ustalili kwestię podziału partii na trzy części: wietnamską, laotańską i kambodżańską. W Kambodży ruch od razu podzielił się na skrzydło bliskie Komunistycznej Partii Wietnamu oraz frakcję Saloth Sara (Pol Pota), która w 1960 r. opowiedziała się za politycznym zbliżeniem z Chinami i ideologicznym odejściem od linii reprezentowanej przez Związek Sowiecki i komunistów wietnamskich.

Cambodia–Vietnam_Friendship_Monument

Pomnik Przyjaźni Wietnamu z Kambodżą w Phnom Penh wzniesiony pod koniec lat 70. XX w.; źródło: commons.wikimedia.org

W 1970 r. władzę w Kambodży przejął gen. Lon Nol. Rozczarowanie jego rządami, a także apele obalonego Sihanouka doprowadziły do powstania zbrojnego podziemia. Na stosunki Kambodża – Wietnam w owym okresie spojrzałbym w kontekście relacji między rodzącym się ruchem partyzanckim w Kambodży a Wietnamem Północnym i Vietcongiem. Stosunki te ewoluowały: w 1967 r. nastąpiło zbliżenie, jednak już na początku 1975 r. doszło do pierwszych starć zbrojnych. Przez znaczną część okresu 1970-1975, kiedy to w Kambodży istniał sojusz Czerwoni Khmerzy – oddziały północnowietnamskie (walczący z koalicją armii Lon Nola, sił południowowietnamskich, amerykańskich i tajlandzkich) nie dochodziło w nim do poważnych pęknięć. Sytuacja zmieniła się, gdy prochińska frakcja Pol Pota, Khieu Samphana i Ieng Sary’ego wygrała rywalizację z ugrupowaniami prowietnamskimi.

Przejęcie władzy przez Czerwonych Khmerów oznaczało początek realizacji wielkiego projektu rewolucji społecznej, która radykalnie zmieniła ekonomiczne, społeczne i polityczne oblicze kraju. W oficjalnych przekazach państwowych pojawiła się koncepcja wroga zewnętrznego, prześladującego od stuleci naród i jego państwo, z którym permanentnie toczyła się walka. Po zaostrzeniu się konfliktu z Wietnamem wróg ten został wyraźnie określony: był Wietnamczykiem lub jego agentem. Jednocześnie mówiono o tajnej zmowie Moskwy z Hanoi, wymierzonej przeciwko niepodległości Kambodży. Całkiem serio rozważano możliwość zbrojnej interwencji Związku Sowieckiego po potencjalnym zwycięstwie odniesionym nad wojskami wietnamskimi.

Demokratyczna Kampucza utrzymywała bliskie związki z Chinami, nigdy nie ustanowiła natomiast pełnych stosunków dyplomatycznych ze Związkiem Sowieckim (te zostały ostatecznie zerwane w maju 1977 r.) ani z USA. Stosunki były natomiast utrzymywane z Wietnamem aż do grudnia 1977 r., czyli do czasu inwazji na terytorium Kampuczy.

Z racji położenia geograficznego, ważną kwestią dla nowego rządu było zdefiniowanie polityki wobec najbliższych sąsiadów: Tajlandii i Wietnamu.

Po przejęciu władzy w Wietnamie przez komunistów rozpoczął się proces stopniowego wycofywania oddziałów tego państwa z Kambodży. Jednak ich ciągła obecność na niektórych obszarach, zwłaszcza tych o kwestionowanej historycznie przynależności państwowej, budziła obawy władz Kampuczy co do aneksyjnych intencji Hanoi. Nasilały się drobne incydenty graniczne. Trzeba w tym miejscu zwrócić uwagę na ogromną dysproporcję: Wietnam dysponował nieprawdopodobną przewagą militarną. Czynnik ten, moim zdaniem, wpływał na politykę zagraniczną Phnom Penh – władze oficjalnie deklarowały pragnienie pokojowego rozwiązania konfliktu, kierowane były także oferty zawarcie układu o przyjaźni i partnerstwie z Wietnamem. Nie znalazły one w Hanoi żadnego odzewu.

Wietnam w 1978 r. deklarował już, że jego celem jest likwidacja reżimu Pol Pota. Na konflikt, który pozbawił władzy Czerwonych Khmerów, należy patrzeć w kontekście rywalizacji dwóch supermocarstw: Związku Sowieckiego reprezentowanego przez Wietnam oraz Chin stojących za Demokratyczną Kampuczą.

W latach 1979-1989 Kambodża, mimo deklarowanej niepodległości pozostawała państwem, w którym kontrola nad kluczowymi resortami (obrony, spraw zagranicznych) znajdowała się w rękach Wietnamu. System polityczny kraju, jak pisze A. Jelonek, był w tym okresie funkcją obecności wojsk wietnamskich. Zaraz po wkroczeniu wojska, powołany został Zjednoczony Narodowy Front Wyzwolenia Kampuczy (FUNSK) – organizacja zależna, która legitymizowała interwencję wietnamską na arenie międzynarodowej. Wśród jej działaczy znalazł się m.in. Hun Sen – premier państwa od 1985 r. do dnia dzisiejszego.

Wiele stanowisk publicznych i w administracji państwowej zajęły osoby narodowości wietnamskiej. Do 1981 r. nie odbyły się żadne wybory, a scenę polityczną, mimo deklarowanej wolności tworzenia ugrupowań, zdominowała jedna partia. Część elit kraju udała się na emigrację do Tajlandii. Tam, w obozach dla uchodźców, zaczęły kiełkować grupy otwarcie występujące przeciwko wietnamskiej obecności. W tym środowisku najpoważniejszą siłą były dawne władze Demokratycznej Kampuczy, wspierane na różny sposób przez Pekin i Waszyngton.

W drugiej połowie lat 80. władze wietnamskie postanowiły zainicjować proces reform gospodarczych doi moi, co przełożyło się także na zmianę kursu w polityce zagranicznej. Za najważniejszy element uznano proces normalizacji stosunków z sąsiednimi krajami. Pierwszym krokiem było wycofanie wszystkich wojsk z Kambodży we wrześniu 1989 r. Następnie, po trudnych negocjacjach, Wietnam podpisał „Porozumienie o całościowym uregulowaniu konfliktu kambodżańskiego”.

Zaszłości historyczne sprawiają, że po obu stronach wiele środowisk niechętnie patrzy na rozwijanie dobrosąsiedzkich stosunków z drugim krajem. Jednak od lat 90. relacje rozwijają się dość dobrze, mimo niewielkich obrotów handlowych. Pozytywny wpływ na ten proces ma bez wątpienia sytuacja w regionie – oba państwa należą do ASEAN (Wietnam od 1995 r., Kambodża od 1999 r.), na zaawansowanym etapie jest także integracja indochińska.

Istnieją jednak dwie kwestie, które potencjalnie stanowić mogą kość niezgody. Pierwszą jest przebieg wspólnej granicy. Od dłuższego czasu trwają intensywne prace nad delimitacją – punktem wyjścia jest tu porozumienie o delimitacji granic z 1985 r. Protokół podpisany w 2005 r. miał stanowić zakończenie sporu granicznego. Sprawa ta ma jednak swoich przeciwników, głównie po stronie kambodżańskiej. Opozycja w tym kraju żąda zerwania wszystkich porozumień w sprawie granicy.

Po drugie, nieuregulowanym problemem jest obywatelstwo Wietnamczyków mieszkających na stałe w Kambodży. Szacuje się, że jest to 5% ludności państwa. Kręgi nacjonalistyczne, mając w pamięci nie tak dawną ingerencję sąsiada, utrzymują, że Kambodża jest w coraz większym stopniu wietnamizowana.

Na podstawie:

1) Jelonek A.W., Rewolucja Czerwonych Khmerów 1975-1978, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 1999

2) Jelonek A.W., W stronę nieliberalnej demokracji, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2002

3) Minh Tuan Ta, Polityka zagraniczna Wietnamu w okresie „odnowy” (doi moi): źródła i ewolucja, „Azja-Pacyfik” 2002, nr 5

4) Kowalczyk A., Militarne zaangażowanie się Wietnamu w Kambodży w latach 1977-1991. Próba ujęcia systemowego, w: Marszałek-Kawa J. (red.), Polska-Kambodża, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2007

5) Pietrasiak M., Konflikty terytorialne na Półwyspie Indochińskim. Kambodża-Wietnam, w: Marszałek-Kawa J. (red.), Życie polityczne Azji. Realia i dążenia, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2008

Autor: Paweł Nowosad

Udostępnij:
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
P. Nowosad: Stosunki Kambodża – Wietnam w XX w.: próba krótkiej charakterystyki Reviewed by on 20 grudnia 2016 .

Wietnam i Kambodża – dwa państwa położone w Azji Południowo-Wschodniej, które na pierwszy rzut oka powinno więcej łączyć niż dzielić. Oba padły łupem tego samego kolonisty, oba doświadczyły także nieludzkiego reżimu komunistycznego. Jednak obserwując stosunki między Kambodżanami a Wietnamczykami na przestrzeni dziejów, można dojść do wniosku, że nieufność, a wręcz wrogość zdecydowanie przeważały nad przyjaźnią

Udostępnij:
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  

O AUTORZE /

Pozostaw odpowiedź