P. Nowosad: Kilka słów o tajskiej tożsamości narodowej

 ›  ›  › P. Nowosad: Kilka słów o tajskiej tożsamości narodowej

Artykuły,Publicystyka

P. Nowosad: Kilka słów o tajskiej tożsamości narodowej

Ideologia określana mianem nacjonalizmu (z łac. natio – naród) rozwijała się równolegle do rozwoju narodów przez wiele stuleci. W Europie stała się powszechna w XIX stuleciu, zaś w wieku następnym przeniknęła na wszystkie znane nam kontynenty, również do Azji Wschodniej i Południowej. Takie pojęcia jak naród, tożsamość narodowa są więc tu stosunkowo młode. W Indiach, ogromnym wielonarodowościowym, wielojęzycznym i wielokastowym kraju, idea jedności miała tysiącletnie tradycje, jednak dopiero sprzeciw wobec panowania brytyjskiego ukształtował nacjonalizm nowoczesny. Przykład Indii jest zresztą bardzo ciekawy, bowiem obok idei narodu indyjskiego – która za członka tej społeczności uważa każdego Indusa (obywatela Indii) – istnieje, wpływowa obecnie ideologia narodu hinduskiego, złożonego z hindusów (wyznawców hinduizmu). Jej polityczna reprezentacja, Bharatija Dźanta Parti (Indyjska Partia Ludowa), rządzi od 2014 r. Indiami.

Początki

Ludzie żyjący w Tajlandii nie przywiązywali większej wagi do syjamskiej (lub tajskiej) tożsamości narodowej bądź etnicznej aż do lat 50. XIX wieku. Jednak postępująca ekspansja mocarstw europejskich wymagała pilnej modernizacji kraju, w tym przejmowania obcych wzorców politycznych i upodabniania systemu społecznego do europejskich rozwiązań. To właśnie wtedy rozpoczęły się próby mające na celu zjednoczenie wszystkich poddanych w jedną i niepodzielną wspólnotę narodową.

Proces został zainicjowany przez króla Ramę IV (1851-1868), którego wizja obejmowała reformowanie i modernizację państwa. Monarcha rozumiał znaczenie historii i był zafascynowany ideą postępu. Zwiedzał historyczne regiony Królestwa oraz sporządził wstępną wersję „Krótkiej historii Syjamu”. Nieoficjalna nazwa „Syjam” pojawiła się w tym okresie (zastępując wcześniejsze Królestwo Bangkoku), aby zasygnalizować Europejczykom jedność i suwerenność państwa. Jego przełomowe reformy zastąpiły stary porządek polityczny nowoczesną koncepcją państwa narodowego.

W 1910 r. Vajiravudh został koronowany na króla Syjamu jako szósty monarcha dynastii Chakri. Wierzył, że rozbudzenie „ducha narodowego” Tajów zagwarantuje przetrwanie kraju. Zafascynowany był europejską cywilizacją, podkreślał jednak, że jest wrogiem postawy zakładającej całkowite poświęcenie tradycji i kultury Syjamu na rzecz nowoczesnych zachodnich wzorców.

Azjatyckie nacjonalizmy różniły się zasadniczo od europejskich – dotyczyło to zarówno państw z przeszłością kolonialną (Malezja, Kambodża), jak i tych bezpośrednio niepodporządkowanych (Tajlandia, Japonia). Zachód był jednak postrzegany przez Tajów jako nośnik kultury nowocześniejszej, uniwersalnej. Koncepcja narodowa Ramy VI łączyła to, co nowoczesne, zachodnie z tym, co lokalne, tradycyjne. „Zachód jest postępowy – Zachód ma nazwiska” – „abyśmy byli postępowi, również powinniśmy mieć nazwiska” – tak król uzasadniał rewolucyjną reformę społeczną. W wiejskim społeczeństwie Tajlandii – podobnie jak w innych państwach Azji Południowo-Wschodniej – przez stulecia używano jedynie imion. Nowoczesny system nazwisk miał być źródłem dumy i poczucia wyższości Tajów wobec narodów sąsiednich, a także chińskiej mniejszości posługującej się przydomkami klanowymi.
__________

Pochodzenie grupy narodowej Tajów jest wciąż niejasne i stanowi przedmiot debaty historyków. Jeszcze cztery dekady temu można było przypuszczać (a nawet być pewnym), że współcześni Tajowie pochodzą z północno-zachodniej części Syczuanu w Chinach i z tego regionu wyemigrowali do swojej ojczyzny. Opierając się na tej teorii, dwudziestowieczna narracja państwowa skupiła się na rasie i gloryfikacji wojskowych przywódców, których przywiązanie do wolności (taj znaczy „wolny”) skłoniło do poprowadzenia swego ludu na południe, do miejsca przeznaczenia.

Pojawiła się jednak inna teoria (oparta na wykopaliskach archeologicznych), według której kolebka narodu Tajów znajduje się w ich obecnym państwie, w Tajlandii. Z tego obszaru mieli wyruszyć do innych krajów, także do Chin. Fakt, iż wielu Tajów wciąż żyje w południowych Chinach może sugerować, że Chińczycy nie zamierzali wypędzać ich ze swojego państwa. Według takiej teorii obraz narodu jest bardziej skomplikowany, składają się nań różne grupy etniczne zamieszkujące lokalne ziemie na przestrzeni dziejów: Monowie, Khmerzy, ludy Lao i wiele innych.

Sądzę jednak, że większość Tajów woli romantyczną wersję swoich dziejów.

Zagrożenie zewnętrzne i bogata tradycja – czynniki kształtujące tożsamość

Na początku XX wieku elita umysłowa kraju prowadziła debatę dotyczącą tożsamości narodowej społeczeństwa. Wypracowano wówczas zręby ideologiczne tajskiego nacjonalizmu. Jego głównymi elementami miały być: wierność instytucji monarchii i buddyzmowi oraz poczucie przynależności do wspólnoty narodowej.

Jednak ideologia nacjonalistyczna powstawała w Tajlandii na nieco innych zasadach niż w pozostałych państwach azjatyckich. Indyjskie, indonezyjskie czy filipińskie nacjonalizmy były najczęściej przejawem wieloetnicznej solidarności skierowanej przeciwko europejskiej ekspansji kolonialnej. Taką postawę Adam Jelonek nazywa nacjonalizmem antyimperialistycznym. Kolonizacja doprowadziła do zróżnicowania kulturowego krajów azjatyckich. Kultura kolonizatora w niektórych przypadkach zdominowała kulturę narodu ujarzmionego. To przenikanie się kultur skutkowało albo całkowitym zanikiem kultury pierwotnej, albo jej degradacją. Przykładem są Filipiny. Po pojawieniu się Hiszpanów, mieszkańcy wysp stopniowo przyjmowali nową religię. Amerykanie natomiast wprowadzili system edukacji oparty na własnym. Obecnie około 80% Filipińczyków to katolicy, a język angielski jest preferowany w szkołach filipińskich.

Nacjonalizm był na Filipinach reakcją na niesprawiedliwości i nierówne traktowanie mieszkańców przez rządzących Hiszpanów. Potrzeba wolności ukształtowała w dużym stopniu tę ideologię.

Tajlandia – jako jedno z nielicznych państw Azji – nigdy nie była kolonią europejską. Lęk przed obcymi stanowił jednak bardzo ważny element rodzącej się ideologii narodowej. Nacjonalizm tajski był w pewnym sensie efektem ubocznym potrzeby zachowania własnej tożsamości i potrzeby ochrony interesów społeczeństwa podczas ery kolonialnej. Fakt, iż żadna europejska potęga nigdy nie narzuciła Tajlandii swej władzy, może wzmacniać poczucie dumy narodowej oraz kształtować – egzotyczną dla Polaków – tożsamość narodową mieszkańców.

W tym kontekście należy również powiedzieć o bogatym dziedzictwie kulturowym Królestwa. Współczesna tajska tożsamość została zbudowana na fundamencie dziedzictwa historycznego królestw Ayutthayi (1350-1767), Thonburi (1767-1782) i Bangkoku przy pominięciu innych tradycji państwowych, z którymi związane są losy ziem współczesnej Tajlandii.

W wielu krajach historia poprzedzająca czasy kolonialne była postrzegana jako złoty okres, do którego należy nawiązywać, powracać. Tajlandia, jak wiemy, uniknęła obcej dominacji, nie było więc powodu, aby kontestować syjamskie dziedzictwo kulturowe czy polityczne. Odwołanie do tradycji nie było jednak w przypadku Syjamu zadaniem łatwym. Źródła historyczne pozostawały skąpe, a społeczeństwo przełomu XIX i XX wieku nie wykazywało dużego zainteresowania przeszłością. Nieliczne prace dziejopisarskie powstałe w tym okresie miały niewielki wpływ na mieszkańców.

Taki stan rzeczy zmienił się pod wpływem działalności ówczesnego monarchy. Vajiravudh (Rama VI) traktował historię jako instrument nacjonalistyczny skierowany do mas. Dostrzegał w niej wartości – takie jak lojalność wobec króla, przywiązanie do religii buddyjskiej, determinacja w obronie ojczyzny – które chciał zaszczepić swoim rodakom. Odwoływał się zwłaszcza do złotych czasów królestwa Ayutthayi.

Element chiński

Osadnicy z Państwa Środka zaczęli masowo przybywać do Syjamu pod koniec XVIII stulecia. Ludność chińska, podobnie jak w innych krajach regionu, nad wyraz przyczyniła się do rozwoju gospodarki Tajlandii.

Większość badaczy diaspory chińskiej twierdzi, że Tajlandia dość dobrze traktowała rodzimych Chińczyków jako współwyznawców tej samej religii (buddyzmu) – zwłaszcza porównując ich sytuację w Malezji i Indonezji. To premier Tajlandii, Chavalit Yongchaiyudh, próbował obwinić „chińskich kapitalistów” o wywołanie w kraju kryzysu finansowego w 1997 r., nazywając ich „problemem narodu”. Później jednak, po fali krytyki wycofał się ze swych słów, co pokazuje tylko siłę i wpływy społeczności tajskich Chińczyków, którzy są nie tylko biznesmenami, ale również dziennikarzami czy nauczycielami akademickimi.

Jednak po rewolucji republikańskiej 1911 r. w Państwie Środka (kiedy to abdykował ostatni cesarz, pięcioletni Puyi), a zwłaszcza po dojściu do władzy komunistów w 1949 r. elita w Bangkoku zaczęła kwestionować lojalność chińskiej mniejszości. Obawiając się eksportu ideologii, prowadzono politykę ścisłej kontroli tej społeczności, m.in. w obszarze edukacji. Rządząca armia posługiwała się nacjonalizmem jako narzędziem represjonowania środowisk lewicowych, a Chińczycy byli postrzegani jako „piąta kolumna” komunistów. Stali się elementem kształtującym nacjonalizm Tajów.

Wyznaczenie wyraźnej granicy między tymi narodami jest dziś znacznie trudniejsze. Większość tajskich Chińczyków posługuje się na co dzień dialektami chińskimi, jednak znaczna ich część zna już tylko język tajski. Tychże określa się oficjalnym terminem Sino-tajów; są oni najczęściej potomkami mieszanych małżeństw tajsko-chińskich. Wielu z nich zmieniło swoje dotychczasowe nazwiska na tajskie i dokonało konwersji na buddyzm theravada.

Symbolika narodowa

W procesie kształtowania tożsamości narodów niezwykłą rolę odgrywają symbole. Flaga i hymn reprezentują naród Tajów. Pieśni i twórczość literacka są często wykorzystywane do rozbudzania tajskiego nacjonalizmu. Pomniki i muzea zostały zaprojektowane w taki sposób, by kształtować pamięć społeczeństwa o swoich losach.

Reformę przestrzeni symboliki narodowej przeprowadził, przywoływany już w artykule parokrotnie król Vajiravudh. W chwili, gdy wstępował na tron, Syjam miał już własną flagę, przedstawiającą białego słonia na czerwonym tle. Na Zachodzie motyw ten był odbierany jako coś osobliwego, egzotycznego. W oczach króla nie był to właściwy symbol dla narodu, który chciał być postrzegany przez stolice europejskie jako nowoczesny i dumny. „Nigdy nie pozwolimy, aby naszą flagę pokrywał kurz czy błoto. Możemy ją co najwyżej umoczyć we własnej krwi” – ogłosił frenetycznie władca.

Za zmianą przemawiały też względy praktyczne. Flaga ze słoniem była kosztowna, materiały do jej druku pochodziły z importu. Król, pasjonat weksykologii, rozważał różne warianty. Prace przyspieszyły po przystąpieniu Syjamu do pierwszej wojny światowej. W 1917 r. wprowadzono nową, złożoną z pięciu trójkolorowych pasów flagę Thong Trairong, która obowiązuje do dnia dzisiejszego. Pierwotnie, kolory niebieski, biały i czerwony oznaczały solidarność Syjamu z krajami sprzymierzonymi, potem zaczęto je tłumaczyć jako jedność króla, narodu i buddyzmu.

Kolejnym symbolicznym wydarzeniem, mającym przyczynić się do wzmocnienia tajskiej dumy i nacjonalizmu, była zmiana nazwy państwa. W okresie autorytarnych rządów marszałka Phibuna Songkhrama, zafascynowanego ruchami faszystowskimi i ultranacjonalistycznymi, etnicznie neutralny „Syjam” przekształcił się w „Tajlandię” – kraj etnicznych Tajów. Rząd wojskowy przytoczył trzy argumenty za taką zmianą:

  • Syjam to słowo używane przez Chińczyków i Kambodżan, określające mieszkańców konkretnej części Królestwa; wyklucza więc społeczności żyjące na pozostałych obszarach;
  • Tajlandia brzmi lepiej, oznacza ziemię nie tylko etnicznych Tajów (Tajów „syjamskich”), ale również Monów, Khmerów, Malajów i innych narodów;
  • Nowa nazwa daje Tajom poczucie własnej wartości, buduje i wzmacnia tożsamość narodową.

Współczesność

Historia uczy nas, że depresja gospodarcza może doprowadzić do wybuchu nastrojów nacjonalistycznych i w konsekwencji do przejęcia władzy przez środowiska radykalne. Tak było we Włoszech i w Niemczech po pierwszej wojnie światowej. Współczesny tajski neonacjonalizm również był w dużej mierze reakcją na kryzys ekonomiczny. Gospodarka kraju, po czterech dekadach nieprzerwanego wzrostu, znalazła się w głębokiej depresji w lipcu 1997 r. Rząd podjął kroki zaradcze, które doprowadziły do zamknięcia trzech czwartych spółek finansowych i nacjonalizacji czterech ważnych banków. Poziom ubóstwa wzrósł w tym czasie do 20%, a bezrobocie objęło ponad dwa miliony ludzi.

Pierwszą polityczną reakcją było wskazanie winnych. Nacjonalizm (mam tu na myśli negatywne znaczenie tego terminu), pod każdą szerokością geograficzną, odwołuje się do pojęcia innego, obcego, mówiąc bardziej dosadnie – wroga narodu (jak mawiał Charles de Gaulle: „Patriotyzm jest wtedy, gdy na pierwszym miejscu jest miłość do własnego narodu; nacjonalizm wtedy, gdy na pierwszym miejscu jest nienawiść do innych narodów”). Przywołany we wstępie hinduski nacjonalizm (hindutwa) poza ramami narodu sytuował chrześcijan i muzułmanów, jako religie obce Indiom. Z drugiej strony akceptował dźinistów i sikhów, wyznania, które narodziły się na subkontynencie indyjskim.

W Tajlandii „obcymi”, których oskarżono o wywołanie kryzysu, stali się tym razem liberałowie i Zachód. Problemy finansowe miały być efektem polityki wyzysku prowadzonej przez Zachód, który współpracował w tej materii ze skorumpowaną elitą w Bangkoku. Szczególnie złą prasę miał Międzynarodowy Fundusz Walutowy. Komentator jednej z gazet napisał: „Ten nowy nacjonalizm jest dzieckiem dyrektora MFW…”

Terminologią nacjonalistyczną posługiwały się wówczas liczne środowiska, często opozycyjne wobec siebie: monarchiści, liderzy rodzimego biznesu, postępowi aktywiści. Wszyscy wzywali do powrotu do narodowej ekonomii, surowej krytyce poddawano liberalną politykę gospodarczą i amoralność kapitalizmu. Poglądy te podzielał kandydat na premiera, Thaksin Shinawatra. Slogan jego partii (Think new, act new, for every Thai) łączył w sobie obietnicę zmiany z hasłem nacjonalistycznym. Premier próbował reformować Tajlandię, w niemal każdym aspekcie łącząc lewicowy program ekonomiczny z ideologią tajskiego nacjonalizmu. Porównując naród do przedsiębiorstwa, określał się mianem CEO Tajlandii oraz liderem tajskiego społeczeństwa.
__________

Słowa „Tajowie”, „tajskość” są wszechobecne we współczesnej działalności politycznej. Występują zwłaszcza w nazwach partii. Kilka przykładów: partia Chart Thai (Thai nation) byłego premiera B. Silapa-archa, partia Chart Thai Pattana (Thai nation development), partia Thai Rak Thai (Thais love Thai) byłego premiera Thaksina, obecna Puea Thai (For Thai). Etniczność jest w tym przypadku traktowana instrumentalnie, wykorzystywana w ramach rywalizacji politycznej. Od jakiegoś czasu politycy i partie polityczne posługują się też znacznie ostrzejszym, konserwatywnym językiem, odwołują się do idei narodowej, by zyskiwać polityczną siłę i popularność.

W tym miejscu kilka określeń stosowanych wobec krytyków etyki neonacjonalistycznej w Tajlandii: naiwny, słaby, niemądry (eufemizm), moralnie tchórzliwy, bezmyślnie naśladujący cudzoziemców, poddany praniu mózgu przez cudzoziemców, dziecinnie liberalny.
__________

Dziennikarz „The Washington Post” przeprowadził badania w północnej Tajlandii, by przekonać się, co miejscowi myślą o swoim kraju. Chciałbym zwrócić uwagę na dwa wnioski wynikające z ich odpowiedzi.

1) Buddyzm jest kluczowym komponentem tajskiej wspólnoty

W dawnych czasach religia, której twórcą był Siddhartha Gautama, była znakiem rozpoznawczym Syjamu, a o jego mieszkańcach mówiło się, że to najbardziej buddyjski naród świata. Z badania J. Selway’a wynika, że religia buddyjska jest obecnie ważniejszym czynnikiem kształtującym narodową odrębność niż instytucja monarchii. Opinia ta może być zaskakująca, biorąc pod uwagę ogromną popularność zmarłego przed rokiem króla. W skonfliktowanym politycznie społeczeństwie Rama IX jednoczył mieszkańców. Ceremonia pożegnalna – przeprowadzona według tradycyjnych reguł buddyjskich – zgromadziła setki tysięcy żałobników.

2) Respektowanie regionalnych różnic kulturowych będzie miało duże znaczenie w przyszłości

Północny region Tajlandii – znany w przeszłości jako Królestwo Lanna – był odrębnym państwem przez ponad 600 lat. Został przyłączony do Tajlandii dopiero w 1899 r. Mieszkańcy Północy, którzy niekiedy definiują siebie jako lud Lanna, posługują się w domu własnym językiem. W szkole tajskiej obowiązuje nauka języka opartego na dialekcie centralnym.

Kolejne rządy zwalczały odrębność językową, religijną i kulturową Północy, co wpisywało się w oficjalny przekaz władz o etnicznej jednorodności kraju (który był daleki od prawdy – to już jednak temat na obszerną monografię). Głos demokratyczny regionu był lekceważony, niezadowolenie mieszkańców wzbudziło też brutalne tłumienie protestów Czerwonych Koszul – środowiska mocno wspieranego na Północy. Akceptacja tożsamości regionalnej wydaje się być warunkiem sine qua non uniknięcia dążeń separatystycznych.

Opracowanie: Paweł Nowosad

 

Na podstawie:

1) Callahan W.A., Diaspora, cosmopolitanism and nationalism: overseas Chinese and neo-nationalism in China and Thailand, Southeast Asia Research Centre, City University of Hong Kong, Hong Kong 2002.
2) Jelonek A.W., Wielokulturowość, separatyzm i budowa państwa narodowego w Tajlandii, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2011.
3) Iwanek K., Hindutwa, „Polityka. Pomocnik Historyczny: Dzieje Indii” 2017, nr 3.
4) Thananithichot S., Understanding Thai nationalism and ethnic identity, „Journal of Asian and African Studies” 2011, nr 46 (3).
5) Perlas G.C., What made nationalism in Thailand different from that in most other Southeast Asian countries?, 15.10.2012, http://ezinearticles.com (dostęp: 24.10.2017).
6) Selway J.S., Thailand’s king helped unify the country. But there are other forces for nationalism, 26.10.2016, http://www.washingtonpost.com (dostęp: 28.10.2017).

źródło zdjęcia: https://www.pexels.com/photo/view-of-pagoda-against-blue-sky-327494/

Udostępnij:
  •  
  • 2
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
    2
    Udostępnienia
P. Nowosad: Kilka słów o tajskiej tożsamości narodowej Reviewed by on 29 listopada 2017 .

Ideologia określana mianem nacjonalizmu (z łac. natio – naród) rozwijała się równolegle do rozwoju narodów przez wiele stuleci. W Europie stała się powszechna w XIX stuleciu, zaś w wieku następnym przeniknęła na wszystkie znane nam kontynenty, również do Azji Wschodniej i Południowej. Takie pojęcia jak naród, tożsamość narodowa są więc tu stosunkowo młode. W Indiach,

Udostępnij:
  •  
  • 2
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
    2
    Udostępnienia

O AUTORZE /

Pozostaw odpowiedź