Artykuły,Publicystyka

P. Czerniak: Kobietą w Chinach być – recenzja powieści ,,Kobiety w kąpieli” Tie Ning

Literatura chińska na polskim rynku wydawniczym to nadal novum wydaje się jej niewiele, a to, co ląduje na księgarskich półkach to zwykle tłumaczenia z przekładów angielskich. Jeśli przyjrzymy się tym pozycjom odrobinę bliżej, możemy zauważyć, że oprócz twórczości noblisty Mo Yana (którą polski odbiorca miał okazję chyba najlepiej poznać) i jego sporadycznie wydawanych kolegów po piórze, to co nad Wisłą najczęściej trafia do rąk czytelników to utwory pisane przez pisarki. Z jednej strony są to – niezbyt ambitne – współczesne powieści emanujące czytelnika opisami różnego rodzaju alkoholowo-erotycznych przygód młodych kobiet, a z drugiej – i to rzadsze zjawisko – twórczość zaliczana do literatury wysokiej, pisana powściągliwym, chłodnym stylem, skupiająca się na wewnętrznym życiu bohaterek, czego doskonałym przykładem jest Eileen Chang i jej opowiadania. W tym roku polscy czytelnicy mają szansę zapoznać się z twórczością Tie Ning – jednej z bardziej cenionych chińskich autorek – i jej chyba najgłośniejszą na świecie powieścią Kobiety w kąpieli, oryginalnie wydaną w 2000 roku, a w 2012 nominowaną do prestiżowej Man Asian Literary Prize.

Tie Ning urodziła się w 1957 roku w mieście Baoding, prowincja Hebei. Wielki wpływ wywarli na nią rodzice, chińscy intelektualiści: matka ucząca muzyki i ojciec, profesjonalny malarz. Jej młodość, jak i losy jej rodziców, związane są bezpowrotnie z trudnym okresem Rewolucji Kulturalnej. W tym właśnie okresie Tie Ning wyjeżdża do Pekinu, aby zamieszkać ze swoją babcią ze strony matki, co znajduje odzwierciedlenie w jej późniejszej twórczości. Pomimo protestów matki autorka Kobiet w kąpieli decyduje się w 1975 roku, po skończeniu szkoły średniej, na opuszczenie Baoding i wyrusza na chińską wieś, do powiatu Boye w prowincji Hebei, aby oddać się tam pracy na roli, jednocześnie – jak to sama określa w wywiadach – zyskując nowe doświadczenia życiowe mające stać się również inspiracją dla przyszłej twórczości literackiej. W tym samym, przełomowym dla niej 1975 roku ukazuje się również jej pierwszy tekst literacki, ale prawdziwe, ogólnokrajowe uznanie przynosi jej opublikowane w 1982 roku opowiadanie o młodej, wiejskiej dziewczynie Xiangxue. Od tamtego czasu jej twórczość przechodzi różne przemiany, co nie stanowi przeszkody dla jej głównej tematyki: opisu losów i przeżyć kobiet z jej pokolenia. Krytyka chińska zwraca uwagę nie tylko na podejmowaną w jej książkach problematykę, ale także na charakterystyczny styl, pełen ostrości i chłodu, jak również poetyckości. Pozycja Tie Ning w chińskim literackim świecie stała się tym bardziej widoczna, kiedy została wybrana na przewodniczącego Chińskiego Związku Pisarzy, pozycję, którą przed nią sprawowało dwóch gigantów współczesnej literatury chińskiej: Mao Dun i Ba Jin.

Kobiety w kąpieli są opowieścią o dwóch siostrach, Tiao i Fan, z czego ta pierwsza jest najważniejszą postacią, wokół której rozgrywają się najbardziej kluczowe wydarzenia powieści. Już na pierwszych stronach powieści zostajemy zderzeni z jej wewnętrznymi przeżyciami: Tiao ma niedługo wyjść za mąż za upragnionego i wymarzonego mężczyznę. To wydarzenie staje się dla niej katalizatorem, aby zacząć wspominać własną, trudną przeszłość, jak i bolesne chwile z życia jej rodziny oraz przyjaciół. Dzięki temu dowiadujemy się na temat jej wcześniejszego romansu ze starszym mężczyzną, gwiazdorem chińskiego kina oraz o bolesnej, rodzinnej tajemnicy, która stanie się kością niezgody między nią a młodszą siostrą, a jednocześnie położy się cieniem na dalszych losach całej rodziny. Wspomnienia Tiao obejmą także okres dzieciństwa obu sióstr, który przypadnie na trudny okres Rewolucji Kulturalnej, podczas którego rodzice dziewczynek zostaną wysłani do ciężkiej pracy fizycznej na farmie Trzcinowa Rzeka. Obie siostry zostaną pozostawione samym sobie aż do czasu powrotu do domu ich matki, która niedługo rozpocznie namiętny romans z lokalnym lekarzem, co sprawi, iż i tak słabe relacje, jakie ma z córkami, ulegną jeszcze większemu rozkładowi. Tiao, która będzie coraz bardziej odczuwać rosnący gniew i samotność odnajdzie w końcu bratnie dusze w postaci dwóch innych dziewcząt: zbuntowanej Fei i śniącej o założeniu własnej restauracji Youyou.

Zrzut ekranu 2016-07-18 o 13.56.28

Wszystkie przedstawione w powieści wydarzenia rozgrywają się na tle zachodzących w Chinach w drugiej połowie XX wieku gwałtownych przemian: wspomnianej już Rewolucji Kulturalnej, reform Deng Xiaopinga, dalszego rozwoju gospodarczego i otwarcia na globalizację w latach 90. Swoistym komentarzem na temat owych historycznych przemian jest forma powieści, jaką wybiera autorka: ustawia ona obok siebie w sposób nieuporządkowany, niechronologiczny. Wspomnienia Tiao dotyczące dorastania podczas Rewolucji Kulturalnej – czasu ciężkiej próby dla całego chińskiego społeczeństwa – z latami późniejszymi. Kiedy Chiny są już na drodze zmian gospodarczych mających przynieść poprawę standardu życia, tworzenie się nowoczesnych elit oraz współczesnej, chińskiej klasy średniej. Za pomocą takiej konstrukcji czytelnik otrzymuje jakby przyspieszony kurs, na temat współczesnych Chin, w którym następuje skontrastowanie trudów i cierpień, przez jakie musiało przejść pokolenie rodziców bohaterek (w tym kobiet) w procesie budowy nowoczesnego państwa chińskiego z późniejszymi dekadami, gdy możliwości na poprawę życia i bytu, jakie zostają otwarte przed Tiao, najbliższymi jej osobami i resztą chińskiego ogółu. Widać to doskonale na przykładzie Tiao, która rozpoczyna karierę w wydawnictwie literackim oraz Fan, młodszej siostry, władającej świetnie językiem angielskim i dzięki temu mającej szansę na życie w Stanach Zjednoczonych. Wszystko to idzie w parze ze zmianami drobniejszymi, chociaż równie istotnymi: zmianami na tle obyczajowym, dotyczącymi postrzegania roli kobiety w społeczeństwie oraz w podejściu do seksualności i miłości. Bohaterki powieści są silne i zdecydowane w swoich działaniach, rzucają wyzwania nie tylko sobie, ale – co wcześniej mogło wydawać się zupełnie nie do pomyślenia – również społeczności, w której przyszło im żyć i rosnąć, społeczności, w której nadal widoczna jest dominująca rola mężczyzn, traktujących bliskie im kobiety jak swoją własność. Mężczyźni w Kobietach w kąpieli schodzą na dalszy plan, wydają się niedojrzali, bardziej istotne stają się kobiety. Z drugiej strony bohaterki Kobiet w kąpieli odczuwają poczucie silnego osamotnienia, pustki i niezrozumienia, pomimo odnoszonych sukcesów zawodowych. Wszystkie one świadome są tego, iż nie mogą i nie są w stanie poradzić sobie z ranami przeszłości i spowodowanym przez nie poczuciem bezsilności oraz ciągłego zagubienia Działania, które podejmują, mające na celu poprawę ich sytuacji, wydają się nielogiczne, niezrozumiałe, ale wszystkie mają doprowadzić do jakiejś zmiany, mimo iż często zwiększają poczucie rozczarowania, coraz bardziej oddalając od siebie siostry i przyjaciółki.

Tie Ning, autorka powieści Kobiety w kąpieli; źródło: paper-republic.org

Tie Ning, autorka powieści Kobiety w kąpieli; źródło: paper-republic.org

Tie Ning opisuje swoje bohaterki w sposób chłodny i zdystansowany, niepozbawiony jednak empatii, wystrzegający się kategoryzujących, moralnych ocen. Jako pisarka potrafi być także ironiczna i przenikliwa naśmiewając się z przywar przedstawianych postaci, czego przykładem może być, postać starszego mężczyzny, z którym romansuje Tiao; znajduje także czas i miejsce na pełen ciepła i humoru opis fascynacji kulinarnych swoich bohaterek w okresie ich młodości. Oko dobrej obserwatorki Tie Ning pokazuje również w opisie pobytu Fan w Stanach Zjednoczonych oraz jej dość naiwnych pretensji, aby stać się bardziej „amerykańską” niż „chińską”. Fan stara się odrzucić własną tożsamość kulturową, jednocześnie czując jak jest to niewykonalne i jak bardzo tęskni za swoim krajem. Ta przegrana już na starcie walka pozwala autorce na ukazanie różnic między zachodnim i chińskim patrzeniem na rzeczywistość. Rzadko mamy okazję w Polsce spojrzeć na Stany Zjednoczone oraz Zachód z perspektywy artysty czy artystki wywodzących się z kręgu kultury chińskiej. Jeśli już, to dostajemy opis amerykańskiej rzeczywistości podany nam przez chińskich autorów czy reżyserów filmowych urodzonych lub działających w Stanach, takich jak Amy Tan czy Wayne Wang.

Tym, co jednak czyni Kobiety w kąpieli nierówną powieścią, są opisy miłosnych i erotycznych uniesień bohaterek, które szczególnie nasilają się w drugiej połowie książki. Odzywa się tu niestety skłonność autorki do nadmiernego sentymentalizmu i melodramatyczności, które niebezpiecznie zbliżają książkę Tie Ning do poziomu bardzo złego romansu. Tam gdzie, dla przykładu, wspomniana już przeze mnie Eileen Chang jest powściągliwa, pozostawiając wiele w sferze niedomówień i domysłów, Tie Ning poświęca wiele stron poetyckim opisom namiętnych zbliżeń, które pozostawiają odbiorcę zakłopotanym. Tie Ning sprawdza się jako pisarka obyczajowa, niestety przegrywa jako autorka erotyczna.

Podsumowując: powieść Tie Ning jest książką zdecydowanie wartą uwagi ze względu na to, iż pozwala nam wejrzeć w świat chińskich kobiet i targających nimi rozterek, obaw. Nie czyni tego w sposób rozkrzyczany i szukający sensacji, nacechowany tanim ekshibicjonizmem i chęcią łatwego szokowania tak jak inne pozycje chińskich autorek dostępne w Polsce. Wręcz przeciwnie, robi to w sposób delikatny, momentami dowcipny, momentami drażniący i bolesny. Jeśli przymkniemy oko na niektóre słabości Kobiet w kąpieli, będziemy mieli szansę zetknąć się z Chinami ukazanymi z zupełnie innej strony, strony może często trudnej do zrozumienia, niemniej jednak ciekawej i skłaniającej do namysłu.

Paweł Czerniak

Udostępnij:
  • 14
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
    14
    Udostępnienia
P. Czerniak: Kobietą w Chinach być – recenzja powieści ,,Kobiety w kąpieli” Tie Ning Reviewed by on 18 lipca 2016 .

Literatura chińska na polskim rynku wydawniczym to nadal novum wydaje się jej niewiele, a to, co ląduje na księgarskich półkach to zwykle tłumaczenia z przekładów angielskich. Jeśli przyjrzymy się tym pozycjom odrobinę bliżej, możemy zauważyć, że oprócz twórczości noblisty Mo Yana (którą polski odbiorca miał okazję chyba najlepiej poznać) i jego sporadycznie wydawanych kolegów po

Udostępnij:
  • 14
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
    14
    Udostępnienia

O AUTORZE /

Avatar

Pozostaw odpowiedź