Inne

Marcin Mączka: Mekong- spory o wodę w cieniu tam

W 2010 region dorzecza rzeki nawiedziła największa od półwiecza susza. W chińskiej prowincji Yunnan i w dole Mekongu w szczycie pory mokrej koryto rzeki miało o połowę niższy poziom niż zazwyczaj. Telewizje światowe przekazywały poruszające relacje z korespondentami stojącymi na tle wyschniętego koryta rzeki i wysuszonych pól uprawnych. W dole Mekongu połowy ryb z rzeki drastycznie spadły. W Tajlandii i Wietnamie nie wystarczało wody do nawadniania upraw i zmniejszyła się produkcja ryżu.    Gdyby tego było mało woda z Morza Południowo-Chińskiego wdarła się do delty i    zasoliła cześć uprawnych. Równie mocno skutki suszy odczuwalne były w górze rzeki. Pekin próbował ratować sytuację wożąc wodę ciężarówkami i wystrzeliwując w niebo rakiety z tlenkiem srebra. Mimo to, na terenach w dorzeczu produkcja rolna spadła o połowę, a w niektórych regionach niemal do zera. Cześć ekspertów widziała w    suszy kolejny przejaw zmian klimatu, dla    innych była tylko ewenementem przyrodniczym (tym bardziej że w zeszłym roku w części dorzecza Mekongu wystąpiły powodzie). Nie wnikając jednak w dyskusje z zakresu klimatologii, wraz z coraz bardziej nieprzewidywalnymi stanami wody w rzece pojawiło się szereg nowych implikacji międzynarodowych w regionie. Wraz z suszą uwidoczniły są różnice interesów i spory o    gospodarowanie wodami    Mekongu. Laos, Kambodża, Tajlandia i Wietnam za brak wody obarczały winą przede wszystkim chiński pobór wody i tamy przy hydroelektrowniach wybudowane na górnym odcinku Mekongu (chińska nazwa rzeki to Lancang).

 

,,Zawody” w budowaniu tam

 Jeszcze dwie dekady temu na całej długości Mekongu-Lancang, nie istniał system tam kontrolujących przepływ wody. Obecnie wszystkie kraje dorzecza zbudowały, budują lub planują budowy hydroelektrowni. Zagospodarowanie zasobów hydroelektrycznych rzeki wymusiła rosnąca liczba ludności i potrzeby ekonomiczne krajów dorzecza. Konieczne stało się znalezienie źródeł energii elektrycznej dla rozwijających miast, przemysłu i pozyskanie większej ilości wody do produkcji żywności[1]. Pekin na swoim odcinku rzeki od kilku lat wciela w życie wielki plan budowy tam, zbiorników wodnych i ,,przysposobienia” rzeki dla żeglugi. Gdy na przełomie wieków uwagę świata przyciągały projekty hydroelektryczne na Jangcy i Tama Trzech Przełomów (początek pracy w 2006), Chiny z równą determinacją prowadziły budowy na swoim odcinku Mekongu. W 1996 roku ukończyły pierwszą tamę w Manwan. Następnie w ekspresowym tempie tamę w Dachaoshan (2003). W 2008 oddano do użytku w kolejną tamę w Jinghong oraz zamknięto koryto rzeki przy budowie drugiej co do wielkości w Chinach – tamy w Xiaowan[2]. Oddano ją do użytku w 2010, a za trzy lata planowane jest ukończenie budowy kolejnej tamy w Nuozhadu.

Na razie jedynie Chiny przegrodziły tamami główny nurt rzeki, jednak kilka lat temu także rządy państw w dole Mekongu przedstawiły swoje ,,hydroelektryczne zakusy” wobec rzeki. Kryzys ekonomiczny w Azji na chwilę je opóźnił, jednak kilka miesięcy temu wróciły one ze zdwojoną siłą. Nie licząc pomniejszych projektów, samych    tylko dużych tam w regionie ma powstać kilkanaście. Laos, w pierwszej kolejności, planuje budowę tamy w głównym biegu Mekongu w Xayaburi, oraz dwunastu tam na długości prawie 500 km na rzece Nam Ou (dopływie Mekongu). Dzięki hydroelektrowniom rząd Laosu    ma nadzieję zaspokoić potrzeby elektryfikacji kraju (90 % gospodarstw domowych do 2020 roku, w 2004 roku było to 41 %)[3] oraz przekształcić się w głównego eksportera energii elektrycznej w regionie[4]. W Kambodży w grudniu 2011 roku oddano do użytku największą w kraju tamę w Kamchay, 150 km na południowy – zachód od Phnom Penh, które planuje w ciągu 10 lat zbudować jeszcze 9 tam w dorzeczu rzeki. Do ,,koncertu” budowniczych dołączyła także Tajlandia, zapowiadając powrót do zawieszonego prze laty projektu budowy tamy w Kaeng Sue Ten na północy kraju, oraz kolejnych czterech tam, także w dorzeczu Mekongu.

Tablica 1.Mapa istniejących i planowanych tam w dolnym dorzeczu Mekongu.

Źródło: Mapa przygotowana na podstawie danych Mekong River Commission i HydroChina przez R. Johnston, M. Kummu, Water Resource Models in the Mekong Basin: A Review, Water Resour Manage, Journal Paper, October 2011, p.3

Wspólna rzeka osobna woda

Według chińskich planów system zbiorników w górze Mekongu docelowo ma pomieścić wodę z połowy rocznego jej przepływu[5]. Wielkie chińskie budowy mają jednak to do siebie, że nigdy nie były konsultowane z krajami leżącymi w dole rzeki.    Pozostali zainteresowani; Laos, Kambodża i Tajlandia (poza tamą w głównym nurcie w Xayaburi), także nie kwapią się do konsultowania z między sobą projektów w dorzeczach. W poszukiwaniu nowych źródeł energii elektrycznej ich rządy wydają się zapominać o uwarunkowaniach przyrodniczych w dorzeczu Mekongu. Tymczasem rzeka tworzy wspólny ekosystem, łącząc je ,,na dobre i na złe”. Ekosystem ten żyje według, cyklicznych wahań stanu wody w rzece. Największy poziom wód występuje od września do listopada (85-90% rocznego przepływu rzeki), najniższy od lutego do kwietnia[6]. Główny nurt Mekongu po opuszczeniu terytorium Chin stanowi granicę pomiędzy Laosem i Birmą (Myanmar) oraz Laosem i Tajlandią (na odcinku 600 km). Wody rzeki wpływają na teren Kambodży, skąd zasilone przez system wodny jeziora i rzeki Tonle Sap przepływają do Wietnamu, przekształcając się w rozległą deltę (ok. 200 km długości i szerokości)[7]. Zanim    jednak Mekong wleje się ostatecznie do Morza Południowo-Chińskiego, w porze mokrej przybywa w nim tyle wody że ,,wracają one” na teren Kambodży.    Odwracają nurt 100 kilometrowej rzeki Tongle Swap i wlewają się do jeziora, największego zbiornika słodkiej wody w Azji Południowo-Wschodniej (zarówno w porze mokrej i suchej), którego dorzecze z kolei rozciąga się na niemal całą powierzchnię Kambodży i znaczną cześć Tajlandii.    Wspomniane już wahania stanu wody w głównym nurcie rzeki, w równą cyklicznością występują    także w rzekach ją zasilających. O ile w dorzeczu Mekongu leży zaledwie 4 % terytorium Birmy (Myanmar), to w przypadku Laosu stanowi to już 97 %, natomiast Kambodży – 86 %, Tajlandii – 36 %, Wietnamu – 20 % ich terytoriom.

Tablica 2. Procentowy udział przepływów wody w Mekongu z dorzeczy poszczególnych krajów.

Źródło; Ti Le-Huu, Lien Nguyen-Duc, Mekong Case Study Water Resources, Division of Environment and Sustainable Development, UN-ESCAP 2003, p.2 http://webworld.unesco.org/water/wwap/pccp/cd/pdf/case_studies/mekong_ti_le_huu_2.pdf

Wraz z budową kolejnych tam, w regionie coraz wyraźniej można zauważyć kilka nowych płaszczyzn konfliktów interesów. Jeśli dojdzie do realizacji projektów hydroelektrycznych poszczególnych rządów skutki mogą być opłakane nie tylko dla ekosystemu rzeki, ale i lokalnych społeczności w jej dorzeczu. Przyszłe tamy dostarczą bowiem energii elektrycznej, lecz zablokują dotychczasowe wylewy rzeki i okresowe migracje ryb na tarłowiska. Wraz z uświadamianiem sobie złożoności ekosystem rzeki nasila się różnica interesów między Laosem i Wietnamem. Tradycyjny sojusznik i partner gospodarczy Laosu przez lata  kibicował jego inicjatywom hydroelektrycznym. Jednak w ostatnich miesiącach wraz z Kambodżą coraz głośniej wyraża zaniepokojenie projektami sąsiada. Kraje te obawiaj o przyszłość swego rolnictwa. Uzależnione od wód Mekongu są bowiem uprawy ryżu w delcie rzeki, a zmniejszenie ilości słodkiej wody przepływającej w Mekongu, już powoduje zwiększony napływ słonej wody z morza Południowo-Chińskiego. Obiekcje wobec planów Laosu wyraża także Tajlandia, mają one jednak nieco inne     przyczyny – Bangkok bowiem, podobnie jak Wientian, sam planuje przekształcić się w eksportera energii elektrycznej.

W dziedzinie hydroenergetyki kraje dolnego Mekongu dzieli coraz więcej, łączy je za to jedno – strach przed chińskimi    projektami wodnych w górze rzeki.    Do czasu suszy w 2010 roku rządy i oficjalne instytucje krajów w delcie rzeki (prawdopodobnie czując wielką różnicę potencjałów) nie decydowały się na ostrzejsze głosy protestu wobec chińskiej ,,zabudowy” rzeki. Krytyka chińskich projektów wodnych pochodziła głównie ze strony lokalnych i międzynarodowych NGO (International Rivers), instytucji (World Wildlife Fund), pojedynczych naukowców i polityków lokalnych. Swe obawy, między innymi, wykazali eksperci w raporcie przygotowanym pod koniec maja 2009 roku pod auspicjami Programu Narodów Zjednoczonych ds. Środowiska (UNEP) i Asian Institute of Technology. Znalazły się w nim ostrzeżenia przez negatywnymi skutkami projektów hydroenergetycznych dla wylewów Mekongu i ich ekologicznymi i społecznymi konsekwencjami w państwach położonych w dole rzeki[8]. Coraz głośniej rozlegają się także głosy protestu wśród lokalnych społeczności związanych ekonomicznie i ,,kalorycznie” z rzeką.

Do małych konfliktów interesów między lokalnymi rybakami, rolnikami i budowniczymi hydroelektrowni, powoli włącza się także polityka globalna. Większość z projektów tam i wodnych szlaków transportowych w delcie Mekongu realizowana jest przez wielkie firmy chińskie(m.in. zbudowaną przez Sinohydro Corporation – największą w świecie firmę w tej branży). Pekin z pełną determinacją wciela w życie plan ,,otwarcia dróg” ku Oceanowi Indyjskiemu dla swych towarów i potrzebnych mu    surowców z Bliskiego Wschodu i Afryki. Rosnąca pozycja Chin w regionie zwróciła już uwagę USA[9]. Pierwszym krokiem było stopniowe zwiększenie ich zaangażowania w ramach ASEAN. W 2009 roku Waszyngton poszedł o krok dalej, przygotował program współpracy skierowany bezpośrednio do krajów w delcie rzeki. Podczas spotkania w Phuket (Thailandia) Sekretarz Stanu Hilary Clinton zaproponowała ministrom spraw zagranicznych Kambodży, Laosu i Wietnamu współpracę w ramach specjalnie utworzonej Inicjatywy Dolnego Mekongu (ang. Lower Mekong Initiative). Program został skonstruowany tak, by mógł stanowić przeciwwagę dla wzrastających wpływów Chin. W odróżnieniu od chińskiej dość agresywnej polityki gospodarczej, skupia się na ,,miękkich” elementach rozwoju. Obejmuje wsparcie rozwoju edukacji, ochrony zdrowia, rozbudowy infrastruktury i ochrony środowiska, w tym zrównoważonego (i możliwie najmniej szkodzącego środowisku) gospodarowania zasobami rzeki.

Prąd kontra ryby i ryż

Na siłę rodzących się konfliktów interesów wpływa specyfika społeczno-gospodarcza regionu. Lokalne społeczności w dorzeczu Mekongu są dostosowane do określonych warunków przyrodniczych, przez wieki nauczyły się żyć w rytmie okresowych wylewów rzeki i pory monsunowej[10]. Oczywistym jest, że gdy następuje zmiana warunków przyrodniczych – społeczności ludzkie muszą się do nich dostosować. Jeśli susze na tak wielką skalę, jak dwa lata temu będą się powtarzać, region stanie przed niespotykanymi dotąd wyzwaniami. Dla pesymistów, zaburzenia ekosystemu doprowadzą do tragedii i wyludnienia najbardziej wrażliwych obszarów dorzecza Mekongu. Optymiści powiedzą, że dzięki postępowi technologicznemu miejscowe społeczności dadzą radę się przystosować do nowych warunków. Dla realistów natomiast, przystosowanie jest możliwe, ale koszty będą ogromne. Pytania na przyszłość rodzi więc nie tylko potencjał ewentualnych konfliktów o zasoby wodne, ale i ewentualne koszty dostosowania się ludności do nowych warunków. Produkcja ryżu i rybołówstwo rzeczne w regionie są całkowicie uzależnione od ,,cyklu życia” rzeki. Dzięki wylewom Mekongu i dorzeczy, cały obszar odznacza się wyjątkowo dużą bioróżnorodnością. Nie wspominając o ilości gatunków roślin i zwierząt w ekosystemie dorzecza, w samych tylko wodach rzeki zaobserwowano przeszło 1200 gatunków ryb. ,,Płody” rzeki stanowią podstawowe źródło białka dla ludzi zamieszkujących obszar jej dolnego biegu[11]. W słabo z industrializowanych Kambodży i Laosie odsetek ludności związanej z rybołówstwem stanowi ok. 70%[12]. Podstawę diety ludności w zamieszkującej wokół rzeki, obok ryb stanowi przede wszystkim ryż. Wspomniane już jezioro i rzeka Tonle Swap wiosną chroni deltę Mekongu przez powodziami. Muł nanoszony przez rzekę w porze mokrej użyźnia niezbyt urodzajne ziemie Kambodży, Tajlandii i Wietnamu i pozwala zbierać ryż dwa, a przy odrobinie szczęścia i trzy razy w roku. Ryż nie tylko żywi deltę Mekongu, jest też głównym produktem eksportowym regionu.

Tablica 3. Mapa okresowych migracji ryb w dolnym dorzeczu Mekongu

Źródło; I.G. Cowx, O. Almeida, C. Bene, R. Brummett, S. Bush, W. Darwall, J. Pittock, M. van Brakel, Value of river fisheries. Proceedings of the Second International Symposium on the Management of Large Rivers for Fisheries, Vol I., FAO Regional Office for Asia and the Pacific, Bangkok 2004, p. 342.

Koszty dostosowania się lokalnych społeczności do nowej sytuacji mogą być tym większe, im większy będzie przyrost naturalny na obszarach leżących w dole rzeki. Obecnie obszar całego dorzecza Mekongu-Lancang zamieszkiwany jest przez ok. 230 mln osób, w dole rzeki populacja oceniana jest (według różnych danych) na 60 – 70 mln., przynależnych do ok. 100 grup etnicznych[13]. W większości prognoz demograficznych szacuje się niemal dwukrotny przyrost naturalny populacji Kambodży i Laosu w ciągu następnych 20 lat. W przypadku Tajlandii i Wietnamu prognozowany jest wzrost populacji w granicach 20-30 %[14]. Dane przedstawione w zeszłym roku przez ekspertów Komitetu Rzeki Mekong (Mekong River Comittee) prognozują ogólną liczbę ludności w dorzeczu rzeki na ok. 109 mln. w 2060 roku. Spodziewany przyrost liczby ludności wyniesie w przypadku Laosu (15.7 mln), Tajlandii (27.1 mln), Kambodży (31.3 mln) i Wietnamu (35.3 mln)[15].

Tablica 4. Mapa gęstości zaludnienia dorzecza Mekongu

Źródło; Assessment of Basin-wide Development Scenarios- Main Report, Mekong River Commission, April 2011. www.mrcmekong.org/assets/Other-Documents/BDP/Assessment-of-Basin-wide-dev-Scenarios-MainReport-2011.pdf

 

Wszyscy razem, każdy osobno

Pomimo coraz częstszych ,,tarć” między krajami dorzecza, próby wspólnego zagospodarowania wód Mekongu mają długą tradycję. W 1957 roku z inspiracji UNDP powołano tzw. Komitet Mekongu (The Committee for the Coordination of Investigations in the Lower Mekong Basin). Komitet miał promować, koordynować, nadzorować i kontrolować rozwój projektów wodnych na odcinkach rzeki położonych na obszarze Laosu, Kambodży, Tajlandii i jeszcze wtedy – Wietnamu Południowego. Inicjatywa ta spotkała się między innymi ze wsparciem ze strony USA, widzących w jej projektach możliwość poprawienia poziomu życia ludności w regionie, a przez to powstrzymania wpływów komunizmu. Upadek Wietnamu Południowego (w 1975 roku) i brak dalszego wsparcia ze strony USA odbił się na wspólnym gospodarowaniu rzeką. W 1977 roku po przejęciu władzy w Kambodży przez Czerwonych Khmerów, pozostali członkowie organizacji powołali Tymczasowy Komitet Mekongu (Interim Mekong Committee). W okrojonym składzie skupił się on na realizacji małych projektów irygacyjnych i prowadzeniu dokumentacji o ekosystemie dorzecza rzeki, natomiast szersze projekty hydroelektryczne tamtego czasu pozostawały tylko planami[16].

Powrót Kambodży do współpracy po upadku Czerwonych Khmerów w 1991 roku stał się impulsem do przeformowania charakteru organizacji. Impulsem tak mocnym, iż sprzeczne wizje jej przyszłości między Wietnamem i Tajlandią o mało co nie rozbiły na dobre tej struktury. Ostatecznie, przy wsparciu negocjatorów z UNDP w 1995 roku Wietnam, Laos, Tajlandia wraz z ,,poreżimową” Kambodżą utworzyły Komisję Rzeki Mekong (Mekong River Commission). Dokument powołujący do życia Komisję stanowił; ,,kraje mają współpracować na bazie suwerennej równości i integralności terytorialnej w wykorzystaniu i ochronie zasobów wodnych Mekongu(art.4)[17]. Głównymi organami organizacji mającej na nowo ,,otoczyć opieką” zasoby wspólnej rzeki zostały – Wspólny Komitet (spotkania 2-3 razy do roku) i Rada (spotkania raz w roku) oraz przeszło stuosobowy sekretariat w Wientianie. Eksperci Komisji Rzeki Mekong (dysponując imponującym, tworzonym od lat zasobem danych o ekosystemie rzeki) wielokrotnie podnosili kwestię skutków ekologicznych i społeczno-ekonomicznych chińskich inwestycji w górze rzeki. Podobnie zresztą odnoszą się do planów hydroenergetycznych pozostałych ,,właścicieli” rzeki. W 2009 roku rekomendowano nawet wprowadzenie dziesięcioletniego moratorium na budowę przez Laos kolejnych tam w dole rzeki, by można było ocenić ich ewentualne skutki społeczno-ekonomiczne.

Komisja Rzeki Mekong, choć stanowi główną platformę współpracy w dolnym odcinku rzeki, od samego powstania miała kilka słabości. W zapisach z 1995 roku, przyjęto wąską definicję ,,zasobów wodnych”. Uwzględnia ona wspólne zarządzanie jedynie głównym nurtem rzeki, nie obejmuje zaś jej dopływów i narodowych dorzeczy. Wszelkie inwestycje hydroelektryczne i nawadniające poza głównym nurtem rzeki nie wymagają więc uzgodnień z pozostałymi członkami Komisji. Daje to każdemu z krajów pełną swobodę w prowadzeniu własnej polityki w ,,narodowych” zlewiskach rzeki. Z tak przyjętej definicji skwapliwie korzystają wszyscy jej członkowie, mający interes w rozbudowie własnej infrastruktury wodnej. Część członków woli w niej widzieć organizację, która jedynie wskazuje projekty rozwojowe i przyciąga fundusze, pozostawiając kwestię zagospodarowania dorzeczy w gestii wewnętrznej państw[18].

Największą ze słabości wpływających na efektywność Komisji jest brak przynależności do niej krajów położonych w górnym biegu rzeki – Birmy i Chin. O ile w przypadku Birmy jej wpływ na dorzecze Mekongu jest stosunkowo nieznaczny, to nieobecność w Chin w organizacji jest zauważalna na każdym kroku. To Chiny mają bowiem, dominującą pozycję w regionie, nie tylko ze względu na swój potencjał demograficzno-gospodarczy, ale i posiadanie kontroli nad blisko połową długości rzeki. Mekong- Lancang wypływa bowiem ze źródeł we wschodniej części Wyżyny Tybetańskiej, a przez następne ok. 2100 tys. km przepływa przez chińską prowincję Yunnan[19].

Wyższość Lancang nad Mekongiem

Pekin przez wiele lat ignorował apele o racjonalne gospodarowanie zasobami rzeki i zaproszenia do członkostwa w Komisji Rzeki Mekong. W 2010 roku nastąpiła niewielka zmiana jego polityki. Susza, rekordowo niskie stany wody w rzece, zaostrzenie sytuacji społeczno-ekonomicznej (szczególnie w dole rzeki) i nasilona krytyka chińskiej polityki wodnej, skłoniły Pekin do ,,zauważenia” Komisji. W kwietniu delegacja chińska (i także birmańska) po raz pierwszy w historii wzięły udział w konferencji organizowanej przez Komisję (w Hua Hin, Tajlandia). Podobnie jak w latach poprzednich, strona chińska odrzucała oskarżenia o zbytnie pobieranie wody z rzeki, obwiniając za brak wody jedynie zmiany klimatu. Mimo to głównym sukcesem konferencji była zgoda dotychczasowych ,,wielkich niebyłych” na przyjęcie statusu obserwatorów i udostępnienie przez Chiny części danych o zrzutach wody ze swych zbiorników w górze rzeki. Pomimo przyjęcia statusu obserwatora, Pekin nie dąży jednak poszerzenia współpracy z Komisją. Nie zależy mu na prowadzeniu dialogu w ramach Komisji, ponieważ jej ograniczenia w gospodarowaniu zasobami rzeki i konieczność konsultowania projektów hydroenergetycznych nie służą jego interesom. Preferuje on za to relacje dwustronne z poszczególnymi jego członkami, stawiając akcenty bardziej na tematykę wymiany handlowej i rozwoju gospodarczego, niż na kwestie ochrony środowiska i możliwie najmniejszego ingerowania w ekosystem rzeki. Polityka Pekinu w regionie od lat zmierza do rozszerzenia rynku zbytu dla swych towarów, ułatwienia inwestycji chińskim firmom, budowy korytarzy transportowych. Nasilenie chińskiego zaangażowania w budowę wodnych szlaków komunikacyjnych w dole rzeki widoczne jest już od lat 90-tych. Starania Pekinu w 2000 roku doprowadziły do zawarcia pierwszego z szeregu wielostronnych porozumień z Birmą, Tajlandią i Laosem na rzecz otwarcia i rzeki poprawienia możliwości żeglugowych. W ciągu ostatnich lat wysadzono w powietrze dziesiątki przeszkód skalnych na rzece, otwierając ją dla żeglugi towarowej[20].

Budowa kolejnych tam w prowincji Yunnan może jednak zniweczyć chińskie plany ekspansji gospodarczej. Ewentualne szkody dla środowiska naturalnego mogą mieć zgubny wpływ na kraje dolnego dorzecza Mekongu. Chińskie tamy już teraz wzbudzają wśród lokalnej rybackiej i rolniczej ludności dodatkową niechęć do północnego sąsiada. Jeśli ta niechęć przeniesie się na rządy, zagrożone będą także chińskie plany inwestycyjne i transportowe.

Przyszłość niepewna, ale na pewno wspólna

Jak na razie susza się nie powtórzyła, a ostatnie dwa lata przyniosły dobre zbiory ryżu, więc jak łatwo można było przewidzieć, pomimo żądań ekologów nikt w regionie prawdopodobnie nie zaprzestanie budowy tam. Prądu i żeglugi towarowej wszyscy bowiem potrzebują, tak samo jak ryb i ryżu. Możliwe jednak, że nie uzgadniane z lokalnymi społecznościami wielkie projekty hydroelektryczne w dorzeczach Mekongu podzielą los tamy Pak Mun w Tajlandii. Oddana do użytku w 1994 roku tama zahamowała migrację ryb w rzece Mun, doprowadzając do radykalnego zmniejszenia się populacji, a nawet zaniku wielu ich gatunków[21]. Sytuacja ta wywołała szereg napięć pomiędzy rządem, a lokalnymi społecznościami żyjącymi z rybołówstwa. Zastosowane pod naciskiem opinii społecznej i ekspertów ,,drabiny dla ryb” okazały się niewystarczająco skuteczne. Kulminacją sporu była okupacja tamy w marcu 1999 roku przez 5 tys. tajlandzkich rybaków i ich rodzin[22]. Po kilkumiesięcznym pełnym otwarciu śluz tamy, od 2002 rząd Tajlandii musiał zdecydować się na rozwiązanie wnoszące kompromis między potrzeby energetyki i rybołówstwa (choć do dziś nie zaspokoiło ono w pełni żądań przeciwników tamy), pozostawiając otwarte śluzy tamy przez 4 m-ce w roku.

Nie snując jednak czarnych wizji przykład tamy w Pak Mun pokazuje, iż najbliższych    latach, rządy w dorzeczu rzeki będą musiały rozwiązać wiele konfliktów interesów. Zestawić potrzeby gospodarcze i energetyczne, industrializację i urbanizację z dobrem środowiska naturalnego. Zapędy inżynierskie hydroenergetyki i dążenie do posiadania dogodnych szlaków żeglugowych z interesami lokalnych społeczności w dole rzeki, całkowicie zależnych od rybołówstwa i rolnictwa. Wcześniej czy później będą też musiały porozumieć się między sobą i uznać, że zarówno rzeka jak i płynąca w niej woda    jednak są wspólne.

 Autor: Marcin Mączka – jest doktorantem w Instytucie Rosji i Europy Wschodniej Uniwersytetu Jagiellońskiego. Zajmuje się  polityką zagraniczną i wewnętrzną Rosji i obszaru WNP, instrumentami ,”miękkiej siły” w polityce zagranicznej państw oraz wpływem zmian klimatu i czynników środowiskowych na relacje międzynarodowe.

 

Bibliografia

Agreement on the cooperation for the sustainable development of the Mekong River Basin, 5 April 1995, Chieng Rai, Thailand, pełny tekst dokumentu www.mrcmekong.org

Amornsakchai S., Annez P., Vongvisessomjai S., Choowaew S., Thailand Development Research Institute, Kunurat P., Nippanon J., Schouten R., Sripapatrprasite P.,

Vaddhanaphuti C., Vidthayanon C., Wirojanagud W., Watana E., Pak Mun Dam, Mekong River Basin, Thailand, Case Study, Cape Town 2000.

Assessment of Basin-wide Development Scenarios- Main Report, Mekong River Commission, April 2011, www.mrcmekong.org/assets/Other-Documents/BDP/Assessment-of-Basin-wide-dev-Scenarios-MainReport-2011.pdf

Babel M. S., Wahid S. M., Freshwater Under Threat: South East Asia – Vulnerability Assessment of Freshwater Resources to Environmental Change. The Mekong River Basin, UNEP Report, 2009.

Baran E., Mekong fisheries and mainstream dams. Fisheries sections in: ICEM 2010, Mekong River Commission, Hanoi 2010.

Backer E. B., The Mekong River Commission: Does It Work and How Does the Mekong Basin’s Geography Inuence Its Effectiveness?, Südostasien aktuell 4/2007, Oslo. www.fni.no/publications.html

Browder G., Ortolano L., The Evolution of an International Water Resources Management Regime in the Mekong River Basin, Natural Resources Journal, Vol. 40, No. 3, Summer 2000. http://ssrn.com/abstract=244968

Building Export Competitiveness in Laos, Summary Report, The World Bank – East Asia PREM, 2006. www.rtm.org.la/documents/Publication/SummaryReport-BuildExport.pdf

Cogels O., The Mekong Programme. Water and related resources, Mekong River Commission, October 2005. www.mrcmekong.org/mekong_program_ceo.htm.

Dore J., The governance of increasing Mekong regionalism, publikacja z konferencji Politics of the Commons 11-14 lipca 2003, Chiang Mai University, Thailand

http://h2o.ablkomplet.cz/wp-content/uploads/2010/12/John_Dore__Mekong.pdf

Dore J., X. Yu, Yunnan Hydropower Expansion: Update on China’s energy industry reforms and the Nu, Lancang and Jinsha hydropower dams, Working Paper from Chiang Mai University, 2004. www.chinariversproject.org

Guidelines for the Harmonization of Navigation Rules and Regulations, Aids to Navigation, Vol. 1. New York 2001.

Jacobs W. J., The Mekong River Commission: transboundary water resources planning and regional security, The Geography Journal, Vol. 168 No. 4, December 2002.

Heikinheimo E., Four scenarios for Cambodia’s Tonle Sap Lake in 2030-Testing the use of scenarios in water resources management, AALTO University, A master’s thesis, August 2011 http://civil.aalto.fi/fi/tutkimus/vesi/opinnaytteet/heikinheimo2011.pdf

Hirsch P., China and the Cascading Geopolitics of Lower Mekong Dams, The Asia-Pacific Journal Vol 9, Issue 20 No 2, 2011. www.japanfocus.org

Hook J., S. Novak, R. Johnston, Social atlas of the lower Mekong basin, Executive Summary, Mekong River Commission, Phnom Penh 2003. http://ns1.mrcmekong.org/download/free_download/Social-Atlas/introduction.pdf

Nakayama M., International Collaboration on Water Systems in Asia and the Pacific: A Case in Transition, International Review for Environmental Studies, Vol. 3 No. 2, Winter 2002.

Osborne M., The Mekong: river under threat, Sydney 2009

Phannalangsi N., Impact of Global Financial Crisis on Economic Growth in Lao PDR, International Journal of Business and Social Science Vol. 2 No. 22, December 2011. www.ijbssnet.com/journals/Vol_2_No_22_December_2011/27.pdf

Pholsena S., Phonekeko D., Lao hydropower potential and policy in the GMS context, United Nation Symposium on Hydropower and Sustainable Development, 27-29 October 2004, Beijing, www.un.org/esa/sustdev/sdissues/energy/op/hydro_phonekeoLaoPDR.pdf

Starr P., The People’s Highway: Past, Present and Future Transport on the Mekong River System, Mekong Development Series No 3. Mekong River Commission, Phnom Penh 2003.

Sverdrup-Jensen S., Fisheries in the Lower Mekong Basin: Status and Perspectives, Technical Paper No. 6, Mekong River Commission, Phnom Penh 2002.

 


[1] Rozwój hydroenergetyki w prowincji Yunnan został włączony przez rząd centralny do planów rozwoju zachodnich prowincji (The Western Region Development Strategy 2000-2020), szerzej J. Dore, X. Yu, Yunnan Hydropower Expansion: Update on China’s energy industry reforms and the Nu, Lancang and Jinsha hydropower dams, Working Paper from Chiang Mai University, 2004. www.chinariversproject.org

[2] W zestawieniach w zależności od przyjętej klasyfikacji tama jest umiejscowiona na drugim lub trzecim miejscu w Chinach. W momencie oddania do użytku znajdowała się natomiast na pierwszym miejscu na świecie biorąc pod uwagę wysokość łuku tamy (292metrów).

[3] S. Pholsena, D. Phonekeko, Lao hydropower potential and policy in the GMS context, United Nation Symposium on Hydropower and Sustainable Development, 27-29 October 2004, Beijing, pp.3-4. www.un.org/esa/sustdev/sdissues/energy/op/hydro_phonekeoLaoPDR.pdf

[4] Szerzej o planach zwiększenia produkcji elektrycznej w Laosie w; Building Export Competitiveness in Laos, Summary Report, The World Bank – East Asia PREM, 2006. www.rtm.org.la/documents/Publication/SummaryReport-BuildExport.pdf oraz N. Phannalangsi, Impact of Global Financial Crisis on Economic Growth in Lao PDR, International Journal of Business and Social Science Vol. 2 No. 22, December 2011, pp. 236-242. www.ijbssnet.com/journals/Vol_2_No_22_December_2011/27.pdf

[5] Więcej informacji o całości chińskich projektów hydroelektrycznych dostępne na oficjalnej na stronie The Chinese National Committee on Large Dams, www.chincold.org.cn

[6] J. Dore, The governance of increasing Mekong regionalism, publikacja z konferencji Politics of the Commons 11-14 lipca 2003, Chiang Mai University, Tailandia, s. 16

http://h2o.ablkomplet.cz/wp-content/uploads/2010/12/John_Dore__Mekong.pdf

[7] Szerzej o roli jeziora Tonle Sap w ekosystemie: E. Heikinheimo, Four scenarios for Cambodia’s

Tonle Sap Lake in 2030-Testing the use of scenarios in water resources management, AALTO University, A master’s thesis, August 2011 http://civil.aalto.fi/fi/tutkimus/vesi/opinnaytteet/heikinheimo2011.pdf

[8] Całość raportu dostępa; M. S. Babel, S. M. Wahid, Freshwater Under Threat: South East Asia – Vulnerability Assessment of Freshwater Resources to Environmental Change. The Mekong River Basin, UNEP Report, 2009.

[9] Szerzej; P. Hirsch, China and the Cascading Geopolitics of Lower Mekong Dams, The Asia-Pacific Journal Vol 9, Issue 20 No 2, 2011. www.japanfocus.org

[10] Jednym z najlepszych historycznych przykładów dostosowania się do warunków przyrodniczych jest cywilizacja Khmerów w Kambodży. W opinii historyków jednym z głównych czynników sprzyjających rozwojowi imperium Khmerów było stworzenie i wykorzystanie systemu irygacyjnego. Szerzej; J.Audric, Angkor i imperium khmerskie, Warszawa 1979.

[11] Szerzej o rybołóstwie wodnym w dorzeczu Mekongu; S. Sverdrup-Jensen, Fisheries in the Lower Mekong Basin: Status and Perspectives, Technical Paper No. 6, Mekong River Commission, Phnom Penh 2002.

E. Baran, Mekong fisheries and mainstream dams. Fisheries sections in: ICEM 2010, Mekong

River Commission, Hanoi 2010.

[12] J. Hook, S. Novak, R. Johnston, Social atlas of the lower Mekong basin, Executive Summary, Mekong River Commission, Phnom Penh 2003. http://ns1.mrcmekong.org/download/free_download/Social-Atlas/introduction.pdf

[13] O. Cogels, The Mekong Programme. Water and related resources, Mekong River Commission, October 2005. www.mrcmekong.org/mekong_program_ceo.htm.

[14] M.Osborne, The Mekong: river under threat, Sydney 2009, p. 7

[15] Assessment of Basin-wide Development Scenarios- Main Report, Mekong River Commission , April 2011, p.97 www.mrcmekong.org/assets/Other-Documents/BDP/Assessment-of-Basin-wide-dev-Scenarios-MainReport-2011.pdf

[16] Szerzej o wspólpracy krajów w dorzeczu Mekongu; M. Nakayama, International Collaboration on Water Systems in Asia and the Pacific: A Case in Transition, International Review for Environmental Studies, Vol. 3 No. 2, Winter 2002, pp. 274–282, także, W. J. Jacobs, The Mekong River Commission: transboundary water resources planning and regional security, The Geography Journal, Vol. 168 No. 4, December 2002, pp. 354–364. G. Browder, L. Ortolano, The Evolution of an International Water Resources Management Regime in the Mekong River Basin, Natural Resources Journal, Vol. 40, No. 3, Summer 2000. http://ssrn.com/abstract=244968

[17] Agreement on the cooperation for the sustainable development of the Mekong River Basin, 5 April 1995, Chieng Rai, Thailand, pełny tekst dokumentu www.mrcmekong.org

[18] Szerzej o słabościach Komisji Rzeki Mekong w: E. B. Backer, The Mekong River Commission: Does It Work and How Does the Mekong Basin’s Geography Influence Its Effectiveness?, Südostasien aktuell 4/2007, Oslo. www.fni.no/publications.html

[19] W pobliżu źródła Mekongu swój początek ma także rzeka Salween (chińska nazwa Nu lub Nujiang). Przepływa ona przez terytoria Chin i Birmy oraz na odcinku ok. 120 km wzdłuż granicy tajlandzko-birmańskiej. Na rzece wszystkie trzy kraje także planowały budowę tam i hydroelektrowni. Obecnie wobec protestów lokalnych społeczności i instytucji międzynarodowych oraz konfliktów wewnętrznych w Birmie projekty hydroelektryczne zostały tymczasowo ograniczone. Skrótowo o sytuacji wokół rzeki; A.T. Wolf, J.T. Newton, Case Study of Transboundary Dispute Resolution: Salween River, Oregon State Univeristy, 2008, www.transboundary.orst.edu

[20] Szerzej o transporcie towarowym na Mekongu w: Guidelines for the Harmonization of Navigation Rules and Regulations, Aids to Navigation Vol. 1., New York 2001. P. Starr, The People’s Highway: Past, Present and Future Transport on the Mekong River System, Mekong Development Series No 3. Mekong River Commission, Phnom Penh 2003

[21] Dane przytaczane przez ekspertów World Commision of Dams(WCD) wskazywały na całkowite znikniecie 50 spośród 256 zaobserwowanych w rzece gatunków ryb, a ilość odławianych ryb zmniejszyła się o 60-80 % w stosunku do okresu przed budową tamy. Szerzej o wpływie tamy Pak Mun na ekosystem i jej znaczeniu ekonomiczno-gospodarczym w raporcie WCD; S. Amornsakchai, P. Annez, S.Vongvisessomjai, S.Choowaew, Thailand Development Research Institute, P. Kunurat, J. Nippanon, R. Schouten, P. Sripapatrprasite,

C. Vaddhanaphuti, C. Vidthayanon, W. Wirojanagud, E. Watana, Pak Mun Dam, Mekong River Basin, Thailand, Case Study, Cape Town 2000.

[22] Ibidem s. 77

Udostępnij:
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
Marcin Mączka: Mekong- spory o wodę w cieniu tam Reviewed by on 30 maja 2012 .

W 2010 region dorzecza rzeki nawiedziła największa od półwiecza susza. W chińskiej prowincji Yunnan i w dole Mekongu w szczycie pory mokrej koryto rzeki miało o połowę niższy poziom niż zazwyczaj. Telewizje światowe przekazywały poruszające relacje z korespondentami stojącymi na tle wyschniętego koryta rzeki i wysuszonych pól uprawnych. W dole Mekongu połowy ryb z rzeki

Udostępnij:
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  

O AUTORZE /

Avatar

Pozostaw odpowiedź