Inne,Polecane

Maoizm, polpotyzm, dengizm: trzy formy azjatyckiego marksizmu

Polityczna i gospodarcza hegemonia Euroameryki w XIX i XX wieku pociągała za sobą też europejską hegemonię intelektualną. Uzależnione ludy Afryki i Azji przyjmowały jako „wyższą” kulturę europejską. Paradoksalnie, nie oznaczało to jednak asymilacji ale wykorzystanie europejskich idei do walki z euroamerykańską dominacją. Podczas gdy pierwsze przejawy antykolonialnego oporu przybierały formę ksenofobicznej reakcji tradycjonalistycznej (powstania sipajów, mahdystów, „bokserów”), to później młoda inteligencja krajów zależnych zwalczała kolonialistów ich własną bronią sięgając po liberalizm, nacjonalizm czy marksizm. Przejmowane idee ulegały zarazem transformacji: rozwijając się na lokalnym podłożu kulturowym nasycały się pozaeuropejskimi pierwiastkami i przyjmowały kształty bardzo nieraz odległe od europejskiego oryginału.

Proces ten prześledzić możemy na przykładzie rozwoju marksizmu w Azji.

1. Maoizm

1.1. Źródła

Maoizm, choć opierał się na importowanym z Europy marksizmie, ukształtował się pod wpływem chińskiej tradycji intelektualnej. Mao już na VI Plenum KC KPCh w październiku 1938 r. postulował „schińszczenie marksizmu” przez nadanie mu „specyficznych cech chińskich”:

„Marksizm powinien przybrać narodową formę, zanim może być zastosowany. Nie ma takiego pojęcia jak abstrakcyjny marksizm, istnieje tylko marksizm konkretny. To, co my nazywamy konkretnym marksizmem – jest marksizmem, który przybrał narodową formę”[1].

Najwięcej zbieżności dostrzec można z legizmem głoszącym kult nieograniczonej władzy państwa oraz odrzucającym metafizykę i tradycję[2]. W przemówieniu w Peitaiho w 1958 r. Mao otwarcie powiedział, że „trzeba kojarzyć Marksa z Cin Szy-huangti”[3].  Paradoksalnie jednak w maoizmie odkryć można też ślady przeciwstawnej legizmowi filozofii taoistycznej, np. w sposobie rozumienia dialektyki czy idei prostego życia w autarkicznych wspólnotach wiejskich[4]. Z taoistycznej tradycji wyrastały przejawiane przez Mao w początkach działalności sympatie anarchistyczne, które później znalazły swój wyraz w praktykach „rewolucji kulturalnej”[5]. Na praktykę maoistowskich Chin podskórny wpływ wywierał też konfucjanizm (np. kolektywistyczny ideał Wielkiej Jedni), choć jego konserwatywno-hierarchiczna ideologia „harmonii” była przez maoistów gwałtownie zwalczana[6].

1.2. Geneza

Pierwszym impulsem do wyodrębnienia się maoizmu z proradzieckiego ruchu komunistycznego były wydarzenia 1927 r., gdy prawica Kuomintangu zerwała sojusz z Komunistyczną Partią Chin i zmasakrowała kadry komunistów[7]; wydarzenia te wykazały błędność narzuconej przez Komintern strategii frontu narodowego. Niedobitki komunistów uszły na wieś, gdzie rozpoczęły zbrojną walkę partyzancką w oparciu o masy chłopskie („długotrwała wojna ludowa”)[8]. Zrodzony w warunkach wojny domowej maoizm od początku cechował się militaryzmem i jawnym dążeniem do monopolu władzy.

Po zdobyciu władzy w Chinach maoiści stanęli przed zadaniem przeprowadzenia industrializacji ogromnego i zacofanego kraju; brak środków własnych i niemożność uzyskania wydatnej pomocy z zewnątrz zmusił ich do przyjęcia zasady „opierania na własnych siłach”, co w praktyce oznaczało dokonywanie pierwotnej akumulacji kapitału kosztem bieżących potrzeb ludności; Chińczykom narzucono ascetyczny styl życia w imię szczęścia przyszłych pokoleń. Model ten doprowadził do konfliktu z wyżej rozwiniętym ZSRR:

„Chińczycy (…) rozpaczliwie potrzebowali inwestycji aby stworzyć nowe przemysły od zera, używali najbardziej prymitywnych metod, jeśli było to konieczne, i chcieli utrzymać standard życia najniżej jak to możliwe. Rozbieżne interesy doprowadziły do narastającej ostrości sporów o podział zasobów, a z ekonomicznych różnic wyrosły różnice ideologiczne. (…) Rosyjska biurokracja potrzebowała ostrego odwrotu od stalinowskiej ideologii niekończącego się poświęcenia i nieustającej mobilizacji. Chińczycy, jeszcze na etapie pierwotnej akumulacji, potrzebowali takiej ideologii bardziej niż kiedykolwiek[9].

Drugą przyczyną zerwania z ZSRR były mocarstwowe ambicje Chin, nie godzących się na rolę satelity. Na Naradzie Partii Komunistycznych i Robotniczych Świata w Moskwie w 1960 r. delegacja KPCh potępiła radziecką politykę „pokojowego współistnienia”, w 1963 chińska prasa oskarżyła ZSRR o restaurację kapitalizmu, w 1964 ChRL wystąpiła z pretensjami terytorialnymi wobec ZSRR; równocześnie głoszono, że centrum rewolucji światowej przesuwa się do Chin („Wiatr ze wschodu przeważa nad wiatrem z zachodu”)[10].

1.3. Założenia

Maoizm był pod względem intelektualnym ubogi i niespójny, co wynikało z programowego antyintelektualizmu Mao (charakterystyczna przypowieść o wyższości Dziadka Głupiego nad Dziadkiem Mądrym)[11]. Mao podkreślał, że „Słuszne idee człowieka pochodzą jedynie ze społecznej praktyki” a nie z wiedzy książkowej[12].

Maoistowska filozofia akcentuje Marksowskie prawo „jedności i walki przeciwieństw” głosząc, że „sprzeczne strony nie mogą istnieć izolowane jedna od drugiej”[13].  Zdaniem maoistów wszystko, co dzieje się w świecie, jest wynikiem sprzeczności i do nich się sprowadza: „Sprzeczność i walka są powszechne i absolutne”[14].  Następstwem tej tezy był pogląd, że naturalnym stanem życia społecznego jest walka, a równowaga może być tylko etapem przejściowym szybko prowadzącym do pojawienia się nowych przeciwieństw („walka między nowym a starym, między słusznym a błędnym nie ustanie nigdy”)[15]. Co więcej, prawidłowość ta dotyczyć miała także socjalizmu, w którym motorem miały być „sprzeczności w łonie ludu”, prowadzące do odradzania się walki klasowej. Mao podkreślał, że nawet w warunkach dyktatury proletariatu „walka klasowa między proletariatem a burżuazją w dziedzinie ideologii będzie trwać długo i przebiegać zygzakami”[16].

Oznaczało to uznanie równorzędności „bazy” (sił wytwórczych) i nadbudowy (stosunków produkcji i kultury) – jak pisał „Rienmin Ribao” (30 XI 1971 r.): „w pewnych warunkach stosunki produkcji i nadbudowa ‚mogą z kolei występować w głównej, decydującej roli'”[17]. Takie postrzeganie rzeczywistości nadawało maoizmowi charakter woluntarystyczny – w jego ujęciu rzeczywistość podporządkowana jest człowiekowi, jego myśli, woli i działaniu[18]. Mao pisał o „przenoszeniu gór”: „jeżeli masy ludowe całego kraju powstaną, żeby razem z nami znieść te góry, czemu to nie moglibyśmy ich znieść?”[19]. Stąd brały się takie koncepcje jak „Wielki Skok”, czyli próba dogonienia krajów rozwiniętych w ciągu 5 lat[20], czy typowe dla maoistów uparte dążenie do rewolucji bez względu na okoliczności.

Woluntaryzm nakazuje maoistom „przyśpieszać” rewolucję bez względu na obiektywne warunki. Rewolucja rozumiana jest jako wojna domowa, pokojową drogę do socjalizmu odrzucono jako utopię. „Rewolucja to nie obiad proszony”, głosi znany aforyzm Mao[21]. Maoiści absolutyzują przemoc: „przebudować cały świat można tylko z pomocą karabinu”. Wiąże się z tym aprobata wojny: wojna uważana jest nie tylko za zjawisko w społeczeństwie klasowym nieuchronne, ale i pożądane, jako że prowadzić ma do rewolucji. „Wojna rewolucyjna jest swego rodzaju antytoksyną, nie tylko złamie ona zaciekły napór wroga, lecz oczyszcza również nasze własne szeregi od wszelkiego plugastwa”[22]. Dlatego według Mao „Wojna to dobra rzecz” a pokojowe współistnienie atakowane było jako zdrada rewolucji[23]. Główną armią rewolucji socjalistycznej w skali światowej miały być chłopskie ruchy narodowowyzwoleńcze III Świata prowadzące „długotrwałą wojnę ludową” o charakterze partyzanckim[24]. Jak zauważał Mao „Walka narodowa jest w ostatecznym rachunku walką klasową”[25].

Maoistowska wizja sprawiedliwego społeczeństwa kojarzyła zarówno azjatyckie tradycje wiejskich komun, jak i ultrarewolucyjne pragnienie osiągnięcia komunizmu w ciągu jednego pokolenia. Wiązała się z tym idea radykalnego zerwania z przeszłością i nihilistyczny stosunek do zastanej kultury: Wielki Skok odbywał się pod hasłami „zabić  ślepą wiarę w autorytety” i „uwolnić się od starych dogmatów”[26]. Przejawami antytradycjonalizmu maoistów było zarówno poparcie emancypacji kobiet jak kult młodości[27]. Mao pisał, że „Młodzież stanowi najbardziej aktywną i najbardziej żywotną siłę społeczeństwa” bo „jest najmniej konserwatywna”[28]. Antytradycjonalizmowi towarzyszył jednak purytanizm obyczajowy maoistów, przejawiający się np. w negatywnym stosunku do homoseksualizmu.

Maoizm był skrajnie kolektywistyczny, egalitarny i ascetyczny (najpełniej oddawał to broszura z czasów Rewolucji Kulturalnej „Sto zasad zniszczenia  starego i ustanowienia nowego”)[29]. Mao głosił, że bieda „jest to rzecz dobra. Bieda pobudza dążenie do przemian, dążenie do walki, do rewolucji”[30] a „interesy części trzeba podporządkować interesom całości”[31]. Droga do komunizmu miała prowadzić przez militaryzację pracy i całkowite uspołecznienie własności w komunach[32]. Janusz Janicki tak tłumaczy tą stronę maoizmu: „w 800-milionowym narodzie dysponującym niewielkimi mocami produkcyjnymi, których wzrost będzie stale pozostawał daleko w tyle za potrzebami mierzonymi skalą rozwiniętych krajów współczesnego świata, ideał równości społecznej musi przybierać postać uniformizmu opartego na ascetycznych wzorcach życiowych[33].

Ten scentralizowany „koszarowy komunizm” dialektycznie wiązał się jednak z apoteozą żywiołowości mas. Mao głosił, że „Masy są prawdziwymi bohaterami, my sami natomiast bardzo często bywamy nieporadni do śmieszności”[34]. Prowadziło to do prób radykalnej decentralizacji państwa poprzez nadanie samodzielności komunom ludowych[35].  By przeciwdziałać biurokratyzowaniu się aparatu partyjnego Mao sformułował ideę „kontynuowania rewolucji w warunkach dyktatury proletariatu”; jej istotą miały być okresowe kampanie czystek dokonywanych przez rewolucyjne masy. Największa z nich to Wielka Proletariacka Rewolucja Kulturalna w latach 1966-1971 przeprowadzana pod hasłem „Tysiące zasad marksizmu można zawrzeć w jednej: Bunt to słuszna sprawa[36].

Politykę zagraniczną maoizmu cechowała zmienność. W pierwszym etapie Komunistyczna Partia Chin usiłowała przejąć z rąk radzieckich kierownictwo światowego ruchu komunistycznego, udało się jednak pozyskać tylko nieliczne partie komunistyczne (m.in. Albańską Partię Pracy)[37]. Niepowodzenie tej strategii sprawiło, że we wrześniu 1965 r. Lin Piao proklamował jako zasadniczą sprzeczność współczesnego świata konflikt między „światową wsią” (zacofane kraje postkolonialne) i „światowym miastem” (imperializm) i rzucił hasło „światowa wieś okrąża miasto świata”[38]. Naturalnym przywódcą uciskanych narodów III Świata w ich walce przeciw „imperializmowi i socjalimperializmowi” miały być Chiny. Po X Zjeździe KPCh koncepcja ta została przetworzona w teorię „trzech światów”: pierwszy stanowić miały „hegemonistyczne” supermocarstwa (ZSRR i USA), drugi – rozwinięte kraje kapitalistyczne i socjalistyczne, które eksploatują narody postkolonialne, ale same manipulowane są przez supermocarstwa, a trzeci – kraje zacofane[39]. Co więcej, ZSRR zostało uznane za groźniejszego przeciwnika od USA[40]. Szef chińskiej dyplomacji Huang Hua oznajmił: „Musimy zjednoczyć się z Trzecim Światem, pozyskać Drugi Świat oraz wykorzystać sprzeczności pomiędzy obydwoma supermocarstwami /…/ Pozyskanie i przyciągnięcie Stanów Zjednoczonych pozwoli nam wpierw skoncentrować wszystkie siły przeciwko głównemu arcywrogowi – rewizjonistycznemu socjalimperializmowi radzieckiemu”[41].

3. Dengizm

Dengizm wyewoluował z maoizmu, w przeciwieństwie do którego zreinterpretował jednak teorię marksistowską w duchu konfucjanizmu Wpływ konfucjanizmu wyraża się np. w  idei, że „Kierować, to znaczy: służyć”[42]. Źródłem dengizmu była pragmatyczna frakcja Komunistycznej Partii Chin kierowana przez premiera Zhou Enlaia, która ukształtowała się w trakcie walki o władzę z radykalną frakcją Ciang Cing (tzw. „kampanii przeciw Konfucjuszowi”)[43]. Dengizm odwołuje się do dziedzictwa maoizmu – krytykował wprawdzie niektóre epizody w historii Chińskiej Republiki Ludowej (zwłaszcza Wielki Skok i rewolucję kulturalną) ale podkreślał sukcesy nierozerwalnie związane z kierownictwem Mao. W jego ujęciu „nie należy twierdzić, że myśli Mao Zedonga /…/ są nowym etapem w rozwoju marksizmu, /…/ jednak są one zastosowaniem i rozwinięciem marksizmu-leninizmu w Chinach”[44].

Kluczowymi pojęciami dengizmu są „cztery modernizacje” i „cztery podstawowe zasady” – o ile pierwsze oznacza modyfikację maoizmu, to drugie podkreśla ciągłość z ideologią komunistyczną. Cztery modernizacje oznaczają unowocześnienie przemysłu, rolnictwa, obrony narodowej, nauka i technika[45], cztery podstawowe zasady to: socjalistyczna droga rozwoju, dyktatura proletariatu, kierownicza rola partii komunistycznej oraz marksizm-leninizm i myśl Mao Zedonga[46].

Postulat modernizacji wynikał z przyjęcia sprzecznego z maoizmem hasła, że „Ubóstwo to nie socjalizm”[47]. Prowadziło to do zaakceptowania mechanizmów wolnorynkowych oraz otwarcia na świat[48], a w konsekwencji też zróżnicowania majątkowego społeczeństwo. Dystansując się od radykalnego egalitaryzmu maoistów Deng głosił: „Zezwalamy, żeby najpierw pewne regiony i niektórzy ludzie osiągnęli zamożność, by tą drogą stopniowo doprowadzić w końcu do powszechnego dobrobytu, zapobiegając jednocześnie polaryzacji społeczeństwa”[49]. Podkreślał jednak, że perspektywiczne cele ustroju nie ulegają zmianie a gospodarka musi pozostawać pod kontrolą państwa: „nie powstanie u nas nowa burżuazja. Podstawowe środki produkcji należą do państwa /…/ Przedsiębiorstwa prowadzone wspólnie z cudzoziemcami również są w połowie własnością socjalistyczną”[50].

„Cztery podstawowe zasady” warunkowały utrzymywanie dyktatury Komunistycznej Partii Chin. Deng ostrzegał: „Bez ideałów, bez dyscypliny kraj nasz /…/ może przekształcić się w ławicę lotnego piasku”[51], dlatego „Bez takiego środka jak dyktatura nie można się obejść”[52]. Choć krytykował nadmierną centralizację i system dożywotniego piastowania stanowisk, to zarazem wypowiadał się przeciw trójpodziałowi władzy i doprowadził do zniesienia konstytucyjnych gwarancji wolności słowa („czterech wielkich swobód”)[53]. Chiński model ustroju objaśniał następująco: „Jakiej demokracji potrzebuje dziś naród chiński? Może to być tylko demokracja socjalistyczna – zwana też demokracją ludową – a nie burżuazyjna demokracja, oparta na indywidualizmie. Demokracja ludowa wiąże się nierozłącznie z dyktaturą wobec wrogich sił /…/ W ustroju tym interesy indywidualne są podporządkowane interesom zbiorowym, /…/ a doraźne interesy – interesom długofalowym”[54].

Spoiwem państwa miał być patriotyzm wyrażający się w akcentowaniu pryncypiów niepodległości i suwerenności („Niech żaden obcy kraj nie żywi nadziei, że Chiny staną się jego wasalem”)[55] oraz w haśle „socjalizmu o chińskiej specyfice”[56]. Deng pozostał też wierny maoistowskiemu purytanizmowi obyczajowemu głosząc, że „będziemy przeciwdziałać zewnętrznym wpływom zepsucia i demoralizacji”[57].

3. Polpotyzm

W przeciwnym kierunku ewoluowała ideologia Czerwonych Khmerów, stanowiąca kambodżański wariant maoizmu. Ideologia ta pozostała prosta i enigmatyczna ze względu na antyintelektualizm Czerwonych Khmerów głoszących absolutny prymat praktyki nad teorią[58].

Celem Czerwonych Khmerów było stworzenie społeczeństwa komunistycznego poprzez całkowite i natychmiastowe zniesienie pieniądza, wymiany towarowej i własności prywatnej[59]. Nowe społeczeństwo miało być doskonale egalitarne[60], co wymagało homogeniczności zakładającej unicestwienie dotychczasowych struktur społecznych i uniformizację jednostek[61]. Niezbędnym warunkiem stworzenia „nowego społeczeństwa” miało być też zerwanie z tradycją i dotychczasowym dziedzictwem kulturowym (zwłaszcza religią) – jeden z działaczy Czerwonych Khmerów powiedział: „Musimy spalić starą trawę, by wyrosła nowa”[62]. .

Egalitaryzm w warunkach zacofanej Kambodży oznaczał „równanie w dół” do poziomu wiejskiej biedoty najbardziej zacofanych regionów: za wymagający zniszczenia luksus uznano wszystko, co jest niedostępne dla ogółu[63]. Czołowy teoretyk ekonomiczny Czerwonych Khmerów Hou Youn wyróżnił dwa typy systemów gospodarczych: „przyrodniczy” (gospodarka naturalna) i „towarowy” (oparty na handlu)[64]; w warunkach rolniczej Kambodży gospodarka „towarowa” pasożytowała na „przyrodniczej” (wg jego obliczeń producent ryżu otrzymywał tylko 26 proc. zysku)[65]. Wynikała z tego wrogość Czerwonych Khmerów wobec miast pełniących w społeczeństwie preindustrialnym rolę pasożytniczą[66] (nawet miejska klasa robotnicza była uważana za grupę relatywnie uprzywilejowaną[67].

Za główną (a właściwie jedyną) siłą rewolucji uznano najbiedniejsze chłopstwo, które zamierzano zorganizować w spółdzielniach produkcyjnych[68]. Podstawą gospodarki miało być rolnictwo, rozwój przemysłu (głównie lekkiego) odkładano na przyszłość („rolnictwo stanowi podstawę dla dalszej ekspansji przemysłu”)[69]. Gospodarka Kambodży miała mieć charakter samowystarczalny (zasada „opierania się na własnych siłach”), co zapewnić miało rewolucji kambodżańskiej niezależność od imperializmu i neokolonializmu; pociągało to za sobą konieczność regresji technologicznej[70].

Głównym źródłem ideologii Czerwonych Khmerów był maoizm (choć wpływ na nią wywierał też titoizm i dependyzm)[71]. Z maoizmu Czerwoni Khmerzy zapożyczyli antyintelektualizm, militaryzm, skrajnie kolektywistyczną i egalitarną wizję komunizmu („komuny ludowe”), uznanie chłopstwa za siłą rewolucyjną, koncepcję „polegania na własnych siłach”[72], wreszcie pojmowanie rewolucji jako totalnego zerwania z przeszłością.

Trudniej dostrzec w polpotyzmie wpływ buddyjskiego podłoża kulturowego. Tym niemniej pewne jego ślady dostrzec można w skrajnym kolektywizmie (stanowiącym być może echo buddyjskiej negacji osobowego „ja”) i ascetyzmie (Druga Szlachetna Prawda identyfikuje cierpienie z pragnieniem a Trzecia zakłada ustanie cierpienia dzięki wyrzeczeniu się pragnienia)[73]. Również struktura organizacyjna Czerwonych Khmerów – zhierarchizowana partia-zakon – przypomina wzory buddyjskich zakonów (sangha).

Generalizując możemy więc stwierdzić, że importowane do Azji modernistyczne ideologie przypominają świeżo pomalowaną ścianę, na której spod warstwy farby coraz silniej przebijają stare freski.

Jarosław Tomasiewicz

Doktor nauk humanistycznych, adiunkt na Uniwersytecie Śląskim, specjalista w zakresie konfliktów asymetrycznych i radykalnej myśli politycznej, autor m. in. książek „Terroryzm na tle przemocy politycznej. Zarys encyklopedyczny” (2000), „Nowe idee dla Nowej Ery – między faszyzmem a anarchizmem” (2000), „Ugrupowania neoendeckie w Trzeciej Rzeczypospolitej” (2003), „Zło w imię Dobra. Zjawisko przemocy w polityce” (2009).



[1] za: Aleksiej Rumiancew, Źródła i ewolucja „idei Mao Tse-tunga”, Warszawa 1974, s. 34-35

[2] Krzysztof Gawlikowski, Nowa batalia o Konfucjusza, Warszawa 1976, s. 41-46

[3] Rumiancew, op. cit.,, s. 242

[4] Aleksiej Rumiancew, Źródła i ewolucja „idei Mao Tse-tunga”, Warszawa 197, s. 55; Gawlikowski, op. cit., s. 30

[5] Rumiancew, op. cit.,, s. 15-16; por. Lin Tung-chi, Umysłowość chińska: jej taoistyczne podłoże, /w:/ Taoizm, opr. Wit Jaworski, Marian Dziwisz, Kraków 1988, s. 12-13

[6] Gawlikowski, op. cit., s. 189-420

[7] Witold Rodziński, Chiny w ogniu. Rewolucja w latach 1925-1927, Wrocław-Warszawa 1983, s. 152-155

[8] Problemy wojskowości w teorii i praktyce maoizmu, pod red. D. Wołkogonowa i A. Antosiaka, Warszawa 1980, s. 58-98

[9] Chris Harman, Posłowie: Od Stalina do Gorbaczowa /w:/ Tony Cliff, Państwowy kapitalizm w Rosji: od Stalina do Gorbaczowa, Warszawa 1991, s. 244

[10] Andrzej Halimarski, Trzy kręgi polityki zagranicznej Chin, Warszawa 1982, s. 78, 213

[11] Wyjątki z dzieł Przewodniczącego Mao Tse-tunga (Czerwona Książeczka), Wrocław 2005, s. 270

[12] Ibidem, s. 276

[13] Mao Tse-tung, Dzieła wybrane, Warszawa 1955, t. 2, s. 366

[14] Wyjątki, op. cit., s. 73

[15] Ibidem, s. 272

[16] Ibidem, s. 22-23

[17] Rumiancew, op. cit.,, s. 75

[18] Mao odwoływał się tu do „aktywizmu” Lenina, który wbrew obowiązującemu w II Międzynarodówce poglądowi o obiektywnym automatyzmie procesów dziejowych zwrócił uwagę na rolę subiektywnej aktywności ludzkiej.

[19] Wyjątki, op. cit., s. 271

[20] Najnowsza historia Chin 1917-1976, pod red. M.I. Sładkowskiego, Warszawa 1976, s. 444-478

[21] Wyjątki, op. cit., s. 14

[22] Jarosław Tomasiewicz, Zło w imię Dobra. Zjawisko przemocy w polityce, Warszawa – Bielsko-Biała 2009, s. 57-68

[23] Halimarski, op. cit.,  s. 209

[24] S. Zyga, Chińska Republika Ludowa 1965-1970, Warszawa 1971, s. 199

[25] Wyjątki, op. cit., s. 12

[26] Najnowsza…, op. cit., s. 448

[27] Wyjątki, op. cit., s. 400-406

[28] Ibidem, s. 394

[29] Zyga, op. cit., s. 135-137

[30] Wyjątki, op. cit., s. 48

[31] Ibidem, s. 328

[32] Najnowsza…, op. cit., s. 458, 461-462

[33] Janusz Janicki, Lewacy, s. 148

[34] Wyjątki, op. cit., s. 161

[35] Leonid Gudosznikow, Mechanizm polityczny Chin, Warszawa 1979, s. 98-105, 157-158

[36] Zyga, op. cit., s. 129

[37] Andrzej Halimarski, Rozłamowa działalność przywódców Komunistycznej Partii Chin w ruchu komunistycznym kapitalistycznych państw Europy, /w:/ Ideologia i polityka współczesnego lewactwa, pod red. J. Janickiego i J. Muszyńskiego, Warszawa 1976, s. 220-232

[38] Tadeusz Pasierbiński, Chiny i Afryka, Warszawa 1974, s. 6-11

[39] Dokumenty polityki zagranicznej ChRL, Warszawa 1978, s. 106-107

[40] Dokumenty polityki zagranicznej ChRL 1971-1976, Warszawa 1977, s. 34

[41] Halimarski, op. cit.,  s. 248

[42] Deng Xiaoping, Chińska droga do socjalizmu, Warszawa 1988, s. 317; por. Krzysztof Gawlikowski, Konfucjański model państwa w Chinach, Warszawa 2009, s. 85-92

[43] Gawlikowski, op. cit., s. 189-420

[44] Deng Xiaoping, op. cit., s. 213-214

[45] Ibidem, s. 382

[46] Ibidem, s. 106

[47] Ibidem, s. 285

[48] Ibidem, s. 312

[49] Ibidem, s. 341

[50] Ibidem, s. 298-299

[51] Ibidem, s. 308

[52] Ibidem, s. 341

[53] Ibidem, s. 170, 239, 266, 340

[54] Ibidem, s. 117

[55] Ibidem, s. 271

[56] Ibidem, s. 285

[57] Ibidem, s. 271, 250-251

[58] Adam W. Jelonek, Rewolucja Czerwonych Khmerów 1975-1978, Warszawa 1999, s.  140-141

[59] Wiesław Górnicki, Bambusowa klepsydra, Warszawa 1980 s.  252-254

[60] Adam W. Jelonek, Kambodża, Warszawa: Trio 2008, s.  157

[61] Górnicki, op. cit. s.  34-35

[62] Jelonek, Rewolucja, op. cit., s.  144-145, 149

[63] Górnicki, op. cit. s.  135-137

[64] D. W. Mosiakow, Narodziny i praktyka państwa utopii, Prezentacje nr 4 (1982)

[65] Piotr Ostaszewski, Kambodża: zapomniana wojna 1970-1975 (dojście Czerwonych Khmerów do władzy), Toruń 2003, s. 115-120; Jelonek, Rewolucja, op. cit., s.  72

[66] Górnicki, op. cit. s.  138-139

[67] Jelonek, Rewolucja, op. cit., s.  90

[68] Mosiakow, op. cit.

[69] Jelonek, Rewolucja, op. cit., s.  89-90

[70] Górnicki, op. cit. s.  128-133

[71] Jelonek, Rewolucja, op. cit., s. 49-50, 52-55; Jarosław Tomasiewicz, Wojna światów. Wokół teorii zależności, Magazyn Obywatel nr 6 (2005)

[72] Górnicki, op. cit. s.  50, 98-99, 217

[73] Buddyzm, opr. Jacek Sieradzan, Wit Jaworski, Marian Dziwisz, Kraków 1987, s. 57-61

Udostępnij:
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
Maoizm, polpotyzm, dengizm: trzy formy azjatyckiego marksizmu Reviewed by on 27 kwietnia 2012 .

Polityczna i gospodarcza hegemonia Euroameryki w XIX i XX wieku pociągała za sobą też europejską hegemonię intelektualną. Uzależnione ludy Afryki i Azji przyjmowały jako „wyższą” kulturę europejską. Paradoksalnie, nie oznaczało to jednak asymilacji ale wykorzystanie europejskich idei do walki z euroamerykańską dominacją. Podczas gdy pierwsze przejawy antykolonialnego oporu przybierały formę ksenofobicznej reakcji tradycjonalistycznej (powstania sipajów,

Udostępnij:
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  

O AUTORZE /

Avatar

komentarzy 9

  • Ale Pan nawrzucał do jednego worka. Pol Pot był absolwentem Sorbony. To tam zakiełkowały jego chore idee. W każdym razie z dengizmem mają tyle wspólnego, że Deng popierał Pol Pota przeciw prosowieckiemu Wietnamowi.

  • Tak czy inaczej komunizm nie jest spojnym okresleniem i mowienie o danym panstwie, ze jest „komunistyczne” nic tak naprawde nam nie mowi oraz prowadzi do wielkich nieporozumien. Nie tylko nalezy rozpatrywac kazdy kraj z osobna ale i rowniez przedzial czasowy wobec ktorego sie odnosimy, np. w Polsce komunizm lat 50 tych byl calkiem inny od komunizmu lat 80 tych.

  • Tak czy inaczej komunizm nie jest spojnym okresleniem i mowienie o danym panstwie, ze jest „komunistyczne” nic tak naprawde nam nie mowi oraz prowadzi do wielkich nieporozumien. Nie tylko nalezy rozpatrywac kazdy kraj z osobna ale i rowniez przedzial czasowy wobec ktorego sie odnosimy, np. w Polsce komunizm lat 50 tych byl calkiem inny od komunizmu lat 80 tych.

  • Tak czy inaczej komunizm nie jest spojnym okresleniem i mowienie o danym panstwie, ze jest „komunistyczne” nic tak naprawde nam nie mowi oraz prowadzi do wielkich nieporozumien. Nie tylko nalezy rozpatrywac kazdy kraj z osobna ale i rowniez przedzial czasowy wobec ktorego sie odnosimy, np. w Polsce komunizm lat 50 tych byl calkiem inny od komunizmu lat 80 tych.

  • Tak czy inaczej komunizm nie jest spojnym okresleniem i mowienie o danym panstwie, ze jest „komunistyczne” nic tak naprawde nam nie mowi oraz prowadzi do wielkich nieporozumien. Nie tylko nalezy rozpatrywac kazdy kraj z osobna ale i rowniez przedzial czasowy wobec ktorego sie odnosimy, np. w Polsce komunizm lat 50 tych byl calkiem inny od komunizmu lat 80 tych.

  • Tak czy inaczej komunizm nie jest spojnym okresleniem i mowienie o danym panstwie, ze jest „komunistyczne” nic tak naprawde nam nie mowi oraz prowadzi do wielkich nieporozumien. Nie tylko nalezy rozpatrywac kazdy kraj z osobna ale i rowniez przedzial czasowy wobec ktorego sie odnosimy, np. w Polsce komunizm lat 50 tych byl calkiem inny od komunizmu lat 80 tych.

  • Tak czy inaczej komunizm nie jest spojnym okresleniem i mowienie o danym panstwie, ze jest „komunistyczne” nic tak naprawde nam nie mowi oraz prowadzi do wielkich nieporozumien. Nie tylko nalezy rozpatrywac kazdy kraj z osobna ale i rowniez przedzial czasowy wobec ktorego sie odnosimy, np. w Polsce komunizm lat 50 tych byl calkiem inny od komunizmu lat 80 tych.

  • Byłoby równie ciekawe, a może bardziej, nakierowanie nas na współczesną, niekomunistyczną myśl chińską w tym zakresie. Bo po komuniźmie pozostała tylko fasada – mówię o idei a nie represyjności aparatu władzy. Także na jej percepcję w społeczeństwie.

  • Super tekst! dziekuję, ukłony dla autora

Pozostaw odpowiedź