Artykuły

M. Świercz: Ostatnie powstanie samurajów w Japonii

Historia Japonii dla przeciętnego polskiego historyka stanowi temat egzotyczny i dość odległy od jego zainteresowań badawczych. Nie był i nie jest to bynajmniej również temat eksponowany w polskiej historiografii. Powodem tego jest bariera językowa, kulturowa i przede wszystkim znaczna odległość Polski od Japonii. Pomimo tego, ukazują się w Polsce dość liczne wydawnictwa dotyczące Kraju Kwitnącej Wiśni, są to jednak często ilustrowane albumy i przewodniki. Przeciętnego Polaka o dziwo interesują dzieje samurajów, kojarzyć mu się mogą bowiem z obrazem polskiego szlachcica z czasów „złotej wolności”. Imponuje nam etos honorowego wojownika, doskonale władającego swoim wspaniałym mieczem, kataną, służącemu wiernie swemu panu feudalnemu i broniącego słabych i ubogich.

Powyższy etos znacząco spotęgował film „Ostatni samuraj” w reżyserii Edwarda Zwicka. Premiera tego widowiska miała miejsce w światowych kinach 22 listopada 2003 roku i film stał się od razu wielkim hitem, również w Polsce[1]. Niewątpliwie główna rola Toma Cruise’a, popularnego wtedy i dziś, znacząco się do tego przyczyniła. Wspaniała muzyka skomponowana przez Hansa Zimmera, świetne zdjęcia, montaż i reżyseria także zrobiły swoje. Dzięki temu  „Ostatni samuraj” stał się bodaj najpopularniejszym na świecie filmem o tematyce samurajskiej.

źródło: sifiraboluk.deviantart.com

źródło: sifiraboluk.deviantart.com

Film odniósł niebywały sukces, co ciekawe jako jedno z nielicznych widowisk o tematyce historycznej nakręconych w ostatnich kilkunastu latach. Porównywalną popularność zdobył chyba tylko o kilka lat starszy film „Braveheart” z główną rolą Mela Gibsona, opowiadający historię Williama Wallace’a, bohatera narodowego Szkocji. Niestety, w parze z sukcesem w przypadkach obydwu powyższych filmów szła niezgodność wydarzeń historycznych z tymi przedstawianymi w filmie. W ten sposób historia „filmowa” przesłoniła prawdę historyczną.

Celem niniejszej pracy jest ukazanie przyczyn i przebiegu ostatniego powstania samurajów w Japonii, które miało miejsce w 1877 roku oraz udziału w nim jego przywódcy, Saigo Takamoriego[2], bohatera narodowego Japonii. Przyczyną wyboru tego zagadnienia była inspiracja filmem „Ostatni samuraj” i w wyniku tego poszukiwanie prawdy historycznej o wydarzeniach, jakie zaszły w Kraju Kwitnącej Wiśni w latach 70. XIX wieku.

Powstanie samurajów w Japonii z 1877 roku było ostatnim zrywem zdeklasowanych wojowników przeciwko reformom wprowadzanym przez rząd japoński w duchu restauracji Meiji. Ostatnia rebelia samurajów w historiografii nosi kilka różnych nazw, które używane są zamiennie – powstanie Saigo Takamoriego[3], bunt Satsumy[4] i używana w japońskiej historiografii seinan–senso, czyli „wojna na południowym zachodzie”[5].

Interesujące nas wydarzenia działy się na początku epoki Meiji, która rozpoczęła się w Japonii w 1868 roku po wstąpieniu na tron cesarski Mutsuhito i obaleniu sprawującego dotychczas faktyczną władzę sioguna z rodu Tokugawa[6]. Rządy siogunów charakteryzowała poprzednia epoka w dziejach Japonii, Edo, trwająca od 1603 roku. Wydaje się, że ostatnie powstanie samurajów z 1877 roku było swoistym „łabędzim śpiewem”, zemstą zza grobu epoki Edo (1603-1868) nad epoką Meiji (1868-1912 – lata panowania cesarza Mutsuhito). Epoka Meiji formalnie rozpoczęła się w dziejach Japonii 3 stycznia 1868 roku, kiedy rada cesarska ogłosiła obalenie siogunatu i przywrócenie władzy cesarskiej, a Mutsuhito złożył cesarską Przysięgę Statutową[7]. Można pokusić się jednak o nielogiczne stwierdzenie, że mimo iż rozpoczęła się kolejna epoka w dziejach Japonii, poprzednia nadal trwała. Koniec epoki Edo nie nastąpił 3 stycznia 1868 roku, a tak naprawdę 24 września 1877 roku, gdy na polu bitwy pod Shiroyamą, niedaleko Kagoshimy bohaterską śmierć poniósł Saigo Takamori, „ostatni samuraj” Japonii, przywódca powstania samurajów przeciwko rządowi japońskiemu[8].

Restauracja Meiji została już szeroko omówiona w dostępnych w Polsce publikacjach dotyczących historii Japonii, dlatego jej założenia i przebieg nie będą nas zajmowały w niniejszej pracy. Przyjrzymy się jednak jej skutkom, które doprowadziły do wybuchu powstania samurajów w 1877 roku.

Wydaje się, że najważniejszymi przyczynami wybuchu rebelii samurajskich, w tym ostatniego, największego powstania pod wodzą Saigo Takamoriego, było wprowadzenie w Japonii dekretu o obowiązku służby wojskowej i powołaniu armii poborowej, zniesienie systemu hanów i wprowadzenie prefektur, zniesienie przywilejów samurajów a w końcu dążenie dawnego hanu Satsuma do zachowania niezależności od rządu centralnego. W niniejszej pracy postaram się przedstawić te aspekty i wpływ, jakie w moim mniemaniu wywarły na wybuch rebelii samurajów z Satsumy.

W 1869 roku powstał w Japonii Departament Wojny, na czele którego stanął wybitny japoński wojskowy – Omura Masujiro[9]. Położył on podwaliny pod utworzenie nowoczesnej armii japońskiej, zakładając szkoły wojskowe i budując zbrojownie, nie zdołał jednak uzyskać zgody na powołanie armii z poboru[10]. 17 kwietnia 1871 roku utworzono Cesarską Gwardię Przyboczną, liczącą około 10 tys. żołnierzy[11]. Stanowisko głównodowodzącego Cesarskiej Gwardii Przybocznej (Goshimpei) objął Saigo Takamori. Wszystko to stało się z inicjatywy, na wniosek i za aprobatą Yamagaty Aritomo[12]. Aritomo objął Departament Wojny po zamordowaniu Masujiro w 1869 roku i w tamtym czasie współpracował z Saigo[13]. 6 lat później obaj ci wybitni wojskowi odegrają główne role w wojnie na południowym zachodzie, gdzie staną naprzeciw siebie i poprowadzą do boju armie, pierwszy samurajów, drugi wojska rządowe.

Po utworzeniu Cesarskiej Gwardii Przybocznej, przystąpiono do likwidacji hanów[14]. Pomysłodawcą był ponownie, wspomniany wcześniej, Yamagata Aritomo[15]. Projekt zniesienia hanów przygotowano w kwietniu 1871 roku i hany zlikwidowano ostatecznie na mocy dekretu z dnia 29 sierpnia 1871 roku[16]. W ich miejsce wprowadzono prefektury. Celem tej reformy było stworzenie sprawnego aparatu administracyjnego, poprzez promowanie urzędników lojalnych wobec rządu cesarskiego oraz zapewnienie Japonii odpowiedniej obrony przed ingerencją obcych mocarstw, przez zjednoczenie całego narodu, w szczególności rozproszonych dotychczas armii hanowych[17]. W ciągu następnego miesiąca, września 1871 roku, gubernatorzy wszystkich hanów udali się do stolicy, Tokio, w celu doręczenia rządowi cesarskiemu swoich dymisji. Zniesione mocą dekretu 261 hany na krótki czasy otrzymały status prefektur, na początku 1872 roku nastąpiła komasacja wszystkich 305 japońskich jednostek administracyjnych, w wyniku której powstały 72 prefektury i 3 miasta wydzielone. Dawni daimyo[18] uznali stawianie oporu za bezcelowe. Wszystkie te reformy spowodowały niezadowolenie znacznej części samurajów, którzy demonstracyjnie przejawiali wrogość wobec rządu centralnego i nadal pozostawali lojalni wyłącznie wobec swoich dawnych daimyo i reprezentujących ich władz dawnych hanów[19].

Po zlikwidowaniu hanów, latem 1871 roku dawne gwardie hanowe podporządkowano naczelnemu dowództwu, podlegającemu rządowi centralnemu. Państwo przejęło broń, uzbrojenie i urządzenia wojskowe, utworzono siły zbrojne pozbawione wszelkich lokalnych powiązań z dawnymi daimyo i hanami[20]. W grudniu 1871 roku Yamagata Aritomo przedstawił rządowi kierowanemu przez Saigo Takamoriego kolejny ze swoich planów, tym razem dotyczący reformy sił zbrojnych. Plan ten zawierał propozycję wprowadzenia w Japonii systemu powszechnego wyszkolenia wojskowego i zasadniczej służby wojskowej[21].

Yamagata pragnął oprzeć się na doświadczeniu narodów europejskich w tworzeniu nowoczesnych armii z poboru i nalegał na przyjęcie francuskiego modelu sił zbrojnych[22]. Zgodnie z francuskim systemem wojskowym już wcześniej zreorganizowano lądowe siły zbrojne. Stało się to 26 października 1870 roku. Tego samego dnia dokonano także reorganizacji japońskiej marynarki wojennej, w tym wypadku zgodnie z brytyjskim systemem wojskowym[23]. 4 kwietnia 1872 roku nastąpił podział Ministerstwa Sił Zbrojnych na dwa nowo utworzone ministerstwa, Sił Lądowych (Rikugunsho) i Marynarki Wojennej (Kaigunsho). Yamagata Aritomo został mianowany wiceministrem sił lądowych (rikugun tayu), ponadto zastąpił Saigo Takamoriego na stanowisku dowódcy Cesarskiej Gwardii Przybocznej[24]. Yamagata zrezygnował z obydwu piastowanych stanowisk pod koniec 1872 roku, lecz dzięki poparciu ze strony Saigo Takamoriego w lutym 1873 roku został mianowany pierwszym w historii Japonii ministrem sił lądowych (rikugun kyo)[25].

Mimo że przedstawiony przez Yamagatę projekt utworzenia armii z poboru miał licznych przeciwników, do końca 1872 roku zakończono opracowywanie planu systemu poborowego. Stało się tak dzięki poparciu projektu Yamagaty przez Saigo Takamoriego. Dekret o powszechnym poborze do wojska (Chohei rei) został ogłoszony 10 stycznia 1873 roku[26]. Dekret ten wszedł w życie trzy miesiące później, w kwietniu 1873 roku i objął swoim zasięgiem wszystkich mężczyzn w Japonii w wieku dwudziestu lat. Służba wojskowa miała trwać 7 lat, z podziałem na trzy podokresy – trzy lata służby zasadniczej (czynnej), dwa lata tzw. „pierwszej” rezerwy i dwa lata tzw. „drugiej” rezerwy. Pobór nie obejmował mężczyzn mających mniej niż 155 cm wzrostu i nieuleczalnie chorych. Zwolnieni z obowiązku służby wojskowej byli urzędnicy administracji państwowej i prefekturalnej, studenci szkół wojskowych, głowy rodzin (jeśli byli jedynymi żywicielami), jedyni synowie i wnukowie oraz przedstawiciele niektórych zawodów. Musieli oni jednak zapłacić sumę 270 jenów, jako wykup od wojska. Podobnie mogli uczynić ci, którzy chcieli wykupić się od wojska z innych względów. Kraj został podzielony na sześć okręgów wojskowych. Na stopie pokojowej armia japońska miała liczyć 46 000 żołnierzy[27]. W ciągu zaledwie kilku lat Japonia stworzyła nowoczesną armię z poboru, opartą w całości na wzorach rekrutacji i organizacji najlepszych armii europejskich. Było to wydarzenie na miarę nowej epoki, jaką była epoka Meiji. Zatarciu bowiem uległa odwieczna różnica pomiędzy samurajem a człowiekiem z gminu.

Społeczne reperkusje wprowadzenia obowiązku powszechnej służby wojskowej miały w Japonii znaczenie doniosłe i znacznie poważniejsze niż skutki innych reform z początku epoki Meiji. Powszechna służba wojskowa równała się bowiem skasowaniu ostatnich przywilejów samurajów, dotychczasowych „obrońców ojczyzny”. Przez pewien czas po wprowadzeniu pierwszych reform byłych samurajów i dawnych daimyo traktowano jednak nadal ze szczególnymi względami.

Jedną z przyczyn wybuchu wojny na południowym zachodzie było niewątpliwie zniesienie przywilejów samurajów. Następowało to stopniowo od początku restauracji Meiji, ku oczywistemu niezadowoleniu samurajów, uważających się nadal za „obrońców ojczyzny” i najważniejszy filar w gmachu, jakie stanowiło państwo japońskie. Niewątpliwie byli nim w epoce Edo, jednak z początkiem nowej epoki nastały dla nich ciężkie czasy.

źródło: commons.wikimedia.org

źródło: commons.wikimedia.org

Wybuch rebelii dawnych samurajów hanu Satsuma (Satsuma no ran) sprowokowała polityka Yamagaty Aritomo, ministra sił lądowych. Z jego inicjatywy rząd centralny zniósł ostatni, odwieczny przywilej klasy samurajów, jakim było prawo noszenia miecza przez każdego wojownika. 28 marca 1876 roku wydano dekret o zakazie noszenia mieczy (Haito rei)[28]. Zakazano noszenia mieczy wszystkim z wyjątkiem oficerów podczas uroczystości wojskowych i państwowych, żołnierzy na służbie i policjantów. Co prawda noszenie miecza przestało obowiązywać już 5 lat wcześniej, w 1871 roku, stając się kwestią wolnego wyboru każdego byłego samuraja, jednak wydaje się że dekret z 1876 roku przelał czarę goryczy[29].

W sierpniu 1876 roku rząd centralny wydał dekret o przymusowej komutacji samurajskich pensji i zamiany tychże na długoterminowe obligacje państwowe. Możliwość taka istniała już od 1873 roku, ale przez pierwsze trzy lata od wprowadzenia niewielu byłych samurajów z niej skorzystało. Z obligacji państwowych wypłacano od 5 do 7 proc., ale dla większości byłych samurajów oznaczało to spadek rocznych zarobków aż o 30 proc. w stosunku do tych z poprzednich lat. W połączeniu z zakazem noszenia miecza był to cios w samo serce rycerskiej dumy i poczucia własnej tożsamości narodowej.

Spowodowało to wybuch buntu w październiku 1876 roku w Kumamoto na Kyushu, nazywany Shinpuren no ran – buntem Ligi (Partii) Boskiego Wiatru. Rozgoryczeni samuraje oskarżali rząd w Tokio o odstępstwo od dawnych, uświęconych obyczajów i protestowali przeciwko chrześcijaństwu. Uważali, że chrześcijaństwo w Japonii doprowadzi do zaprzedania cudzoziemcom świętej ziemi japońskiej. Hasła religijne pojawiły się w propagandzie Shinpuren – Ligi Boskiego Wiatru prawdopodobnie ze względu na dużą ilość kapłanów shintoistycznych w szeregach Ligi. Przez to długo skrywana gorycz samurajów wyładowała się pod hasłami nacjonalistycznymi i religijnymi. 24 października 1876 roku niemal 200 rozwścieczonych samurajów z Partii Boskiego Wiatru wdarło się do największej fortecy na Kyushu, zamku Kumamoto. Zabili komendanta garnizonu (chindai shicho) i śmiertelnie ranili miejscowego gubernatora. Buntownicy nie używali broni palnej ani żadnej innej obcego pochodzenia i przed atakiem zasięgnęli rady u swoich shintoistycznych wróżbitów. Napad był sporym zaskoczeniem dla garnizonu w Kumamoto, ale wojskowi wzięli się do dzieła i już nazajutrz, 25 października 1876 roku, bunt został zdławiony[30].

Podobne bunty, także z powodu komutacji pensji samurajskich, wybuchły prawie w tym samym czasie w Akizuki w prefekturze Fukuoka i w Hagi w prefekturze Yamaguchi[31]. 27 października 1876 roku wojskowym dosłownie w ostatniej chwili udało się zapobiec zbrojnej rebelii w Akizuki. 29 października 1876 roku w Hagi kilkuset samurajów z dawnego hanu Choshu chwyciło za broń przeciwko centralnej władzy. Na czele powstania w Hagi stanął Maebara Issei[32]. Oskarżał on rząd w Tokio o zadanie ciosu ekonomicznego 400 tys. „niewinnych samurajów”[33]. Działał z pobudek ideowych, jak prawdziwy altruista, ponieważ miał zapewnioną synekurę rządową jako były doradca cesarski i urzędnik administracji centralnej. Bunt stłumiony został dość szybko, chociaż rebelianci zdobyli miejscowy arsenał i splądrowali skarbiec okręgowy Po pokonaniu buntowników przez wojsko Maebara Issei został uroczyście stracony 3 grudnia 1876 roku w Hagi, tam gdzie podniósł bunt przeciwko rządowi[34].

Napięta sytuacja panowała także w prefekturze Kagoshima, położonej na terenie dawnego hanu Satsuma. Źródłem konfliktu pomiędzy Kagoshimą a rządem w Tokio były przejawiane przez obie strony dwie zupełnie różne koncepcje polityczne. Rząd w Tokio charakteryzowała chęć stworzenia silnego i zcentralizowanego państwa, miejscowi pragnęli zachowania odrębności Satsumy. W styczniu 1877 roku, w obawie przed ewentualnym konfliktem, rząd centralny wysłał do Satsumy statek „Sekiryumaru” należący do Mitsubishi[35], z żądaniem wydania całych posiadanych zapasów amunicji. Na wieść o tym nocą 30 stycznia 1877 roku grupa młodych samurajów wdarła się do prochowni Somuta w Kagoshimie. Po obezwładnieniu strażników zabrano około 60 tys. sztuk amunicji. Miejscowa policja powiadomiła o tym władze, ale nie podjęto żadnej zdecydowanej akcji, więc następnego dnia młodzieńcy uderzyli znowu i tym razem zniszczyli część prochowni. 31 stycznia 1877 roku zaatakowali także rządowy arsenał i stocznię w Iso, zabierając stamtąd broń i amunicję[36].

Buntownicy pragnęli, aby na ich czele stanął Saigo Takamori[37]. Dowiedzieli się przy tym, że ze strony rządu planowany jest zamach na Saigo. Takamori w tym czasie polował w Konejimie, na półwyspie Osumi, po drugiej stronie zatoki Kagoshima. Do Kagoshimy powrócił 3 lutego 1877 roku. Stanął wówczas przed sporym dylematem, rząd w Tokio był przecież rządem cesarskim, a Saigo nie chciał buntować się przeciwko cesarzowi. Nie miał jednak innego wyjścia, jak stanąć na czele ziomków z Satsumy. 7 lutego 1877 roku oznajmił publicznie, że zamierza udać się do stolicy i porozmawiać z władzami[38].

Cała Satsuma, pod przewodnictwem Saigo Takamoriego, zaczęła szykować się do wojny z Tokio. Główne siły Satsumy rekrutowały się z samurajów wiernych Saigo, którzy tworzyli zasadniczy trzon armii. Wyćwiczeni byli w nowoczesnych metodach walki i uzbrojeni w karabiny typu Snider (ładowane odtylcowo), karabiny typu Enfield (ładowane przez lufę), ponadto mieli na uzbrojeniu strzelby, pistolety i rzecz jasna własne miecze. Do dwóch utworzonych oddziałów artylerii ściągnięto praktycznie wszystkie armaty z Satsumy, włączywszy w to 28 dział pomocniczych (5,28-funtowych), dwie armaty polowe (15,84-funtowe) i 30 moździerzy. Armia Saigo liczyła łącznie około 12 tys. żołnierzy, podzielonych na siedem batalionów. Morale wojowników Takamoriego było wysokie, ale już na początku dały znać o sobie pewne słabości, bardzo trudne do przezwyciężenia. Wojsko nie miało żadnego wsparcia logistycznego, każdy żołnierz niósł własny prowiant i nie przewidziano jakichkolwiek uzupełnień. Posiadany zapas amunicji wystarczył na samym początku do przydzielenia tylko 100 nabojów na głowę. Znajdujące się po przeciwnej stronie konfliktu wojska cesarskie miały pełny i nieograniczony dostęp do centralnych rezerw rządowych. Podstawowy stan osobowy wojsk rządowych wynosił ponad 45 000 żołnierzy, ale ich główna przewaga tkwiła w uzbrojeniu i zaopatrzeniu. Wojska cesarskie miały bowiem ponad 100 dział, dwa karabiny maszynowe Gatlinga[39] i ponad 63 000 000 sztuk amunicji. Im dłużej trwała wojna na południowym zachodzie, tym wyraźniejsza stawała się przewaga Tokio w wyposażeniu wojska[40].

15 lutego 1877 roku, brnąc w wyjątkowo głębokim śniegu, pierwsze dwa bataliony wojsk Satsumy wyruszyły z Kagoshimy na północ, w kierunku twierdzy Kumamoto. Sam Takamori wyruszył z Kagoshimy 17 lutego 1877 roku. Plan kampanii w zamyśle Saigo zakładał zdobycie zamku jako jeden z pierwszych kroków. Oficjalnie wojsko maszerowało jako eskorta Saigo, który zamierzał „spytać” (jinmon) w Tokio o ostatnie posunięcia rządu i jego bieżącą politykę[41].

Do pierwszych starć między rebeliantami a wojskami rządowymi doszło oficjalnie 21 lutego 1877 roku, kiedy oddziały rządowe otworzyły ogień do maszerujących buntowników w pobliżu Kawashiri, około 5 kilometrów na południe od zamku Kumamoto. Wojska Satsumy mimo tego posuwały się naprzód i 22 lutego 1877 roku przystąpiły do oblężenia twierdzy. Przez następne dwa dni, 23 i 24 lutego 1877 roku wojownicy Saigo dwukrotnie szturmowali mury zamku, każdego dnia podjęto jeden szturm, z których żaden nie przyniósł oczekiwanego skutku. Buntownicy powoli słabli i wieczorem 24 lutego 1877 roku chwilowo zaprzestali kolejnych ataków. Szturmy twierdzy zmieniły się w długotrwałe oblężenie. Mocno podkoloryzowana i popularna wersja wydarzeń przedstawia starcie rebeliantów z wojskami rządowymi jako wojnę tradycji z nowoczesnością, walki broni białej przeciwko palnej, ale starcie pod zamkiem Kumamoto zdaje się świadczyć o czymś zupełnie przeciwnym. Prawdą jest, że cesarska armia dysponowała nowoczesnym sprzętem i uzbrojeniem, lecz w ówczesnym położeniu jej największym atutem był sam zamek, jedna z najwspanialszych japońskich fortec, zbudowana jeszcze w XVII wieku. Była to ogromna, potężna budowla o 50 basztach obronnych, której zewnętrzne mury ciągnęły się na ponad 12 kilometrów. Wewnątrz twierdzy wykopanych zostało ponad 100 studni, aby obrońcom zapewnić świeżą wodę pitną na czas nawet długotrwałego oblężenia. Kamienne mury, łukowato wygięte ku górze, w stylu zwanym muka-gaeshi, już samym swoim wyglądem zniechęcały do wspinaczki. Żołnierze Saigo byli zatem zmuszeni bliżej podciągnąć swoje armaty, żeby móc ewentualnie dokonać poważniejszych szkód w obwarowaniach, a to z kolei wystawiało samurajów na strzały obrońców. Po ewentualnym zdobyciu bramy szturmujący wpadliby na dziedzińcu na pola minowe, co było dodatkowym atutem obrońców i zapewne wpływało na ich wysokie morale[42].

Plan strategiczny Saigo Takamoriego przewidywał szybkie zwycięstwo pod Kumamoto i zdobycie zamku. Oblężenie działało jednak na korzyść wojsk cesarskich. 9 marca 1877 roku oddziały armii rządowej wylądowały w Kagoshimie i przejęły kontrolę nad całym tamtejszym arsenałem, łącznie z 4000 baryłek prochu. Oddziały rządowe w liczbie kilku tysięcy ludzi pod dowództwem Yamagaty Aritomo wyruszyły pod Kumamoto, aby przełamać oblężenie garnizonu. Saigo wysłał część swoich sił na północ, w stronę Ueki. W ten sposób chciał przejąć kontrolę nad głównym szlakiem komunikacyjnym wiodącym do Kumamoto. Do spotkania obydwu armii doszło pod Tabaruzaką, około 50 kilometrów od obleganego zamku. Droga wiodąca z Tabaruzaki do twierdzy Kumamoto stanowiła część umocnień obronnych i przecinała okoliczne gęsto zalesione wzgórza. Bitwa pod Tabaruzaką stoczona w marcu 1877 roku okazała się momentem zwrotnym całej wojny na południowym zachodzie. Z obydwu stron walczyło z niesłychaną furią po kilkanaście tysięcy żołnierzy. Straty w ludziach były ogromne – w sumie padło około 8000 zabitych, około 4000 żołnierzy po każdej ze stron. Mimo, że armia rządowa miała przygniatającą siłę ognia, wydaje się, że nie wykorzystała w pełni tego atutu. Dziennie na wzgórza zajęte przez oddziały Saigo spadało około 300 tys. pocisków. Rebelianci borykali się z brakiem amunicji i zmienną pogodą. Ciągłe ulewy moczyły ich proch, przez co większość ładowanych przez lufę karabinów Enfielda stawała się niezdatna do użytku. Walczono zatem mieczami, w przemokniętych ubraniach, po kolana w błocie, mimo to morale samurajów było przez cały czas wysokie. W momentach wytchnienia żartowali, że bardziej niż armat boją się deszczu. Buntownicy wytrzymali natarcie wojsk rządowych do 20 marca 1877 roku. W tym dni armia cesarska zaszła ich z zachodniej flanki i wdarła się na zajmowane przez ludzi Saigo wzgórza. Rebelianci wycofali się do Ueki, gdzie bronili się do 2 kwietnia 1877 roku. Samurajom nie na długo udało się powstrzymać zwycięski marsz wojsk rządowych. 15 kwietnia 1877 roku oddziały cesarskie idące z południowego zachodu przełamały opór rebeliantów pod Kawashiri i dotarły do Kumamoto. Oblężenie zamku dobiegło tym samym końca. W ciągu 54 dni załoga twierdzy poniosła straty sięgające niemal 20% pierwotnego stanu osobowego garnizonu. Brakowało żywności, więc dowództwo planowało samobójczy wypad, do którego jednak ostatecznie nie doszło[43].

Pomnik Saigo Takamoriego; źródło: commons.wikimedia.org

Pomnik Saigo Takamoriego; źródło: commons.wikimedia.org

Saigo już na początku marca 1877 roku przewidywał, że garnizon będzie próbował wypadu poza mury zamku w samobójczym ataku, z nikłą nadzieją na przełamanie oblężenia. 2 marca 1877 roku wciąż był przekonany, że wojska z Tosy włączą się do walki po jego stronie i zajmą Osakę. 12 marca 1877 roku już nie miał tej pewności, mimo to kontynuował oblężenie Kumamoto, bo jak sam twierdził „na widok zamku chwycił przynętę i dał się złapać w pułapkę”. Tymczasem wojska cesarskie zbliżały się ze wszystkich stron. Saigo, choć jeszcze nie wyzbył się całej nadziei, nie wierzył już, że ktoś mógłby zmienić losy bitwy. Nie miało to jednak dla niego żadnego znaczenia. Nie walczył bowiem o zwycięstwo, ale o śmierć w imię wyższych zasad (jori)[44].

Po przełamaniu oblężenia Kumamoto przez wojska rządowe Saigo Takamori wycofał się i przegrupował swoje oddziały w Hitoyoshi. Tam też obozował od połowy kwietnia do końca maja 1877 roku, przekonany, że wreszcie dotrą do niego posiłki z Tosy. 27 maja 1877 roku, po trzech tygodniach drobnych, ale zaciekłych potyczek z rebeliantami, wojska cesarskie przypuściły generalny szturm na Hitoyoshi i Saigo ponownie był zmuszony się cofnąć[45].

Od tej pory obraz wojny zmienił się diametralnie. Siły rządowe przeszły do kontrofensywy na całym froncie. Oddziały rebeliantów wycofywały się na całej linii. Od maja do września 1877 roku wojska rządowe ścigały w poprzek Kyushu topniejącą z każdym dniem armię buntowników. Samuraje Saigo, wciąż cierpiący na brak amunicji, porzucali broń palną i walczyli mieczami, przedkładając wojnę partyzancką nad otwarte starcia z regularną armią. Ruchliwością i obeznaniem w terenie udawało im się do pewnego stopnia zniwelować przewagę liczebną wojsk cesarskich. Wykorzystując w pełni ukształtowanie terenu, samuraje przemykali po zalesionych górach niewielkimi grupami. W czerwcu 1877 roku Saigo odesłał trzon swojej armii z Hitoyoshi do Miyakonojo na półwyspie Osumi, a sam przedarł się do odległego o 130 kilometrów Miyazaki wybrzeżu Pacyfiku. Pościg wojsk cesarskich za Takamorim i jego samurajami trwał jednak nadal i 24 lipca 1877 roku siły cesarskie rozbiły buntowników w starciu pod Miyakonojo, a następnie zawróciły na północ w pogoni za Saigo. Przywódca rebeliantów tymczasem przeniósł się na wschodnie wybrzeże Kyushu, do Nobeoki i tam do 10 sierpnia 1877 roku odpierał zaciekłe ataki przeciwnika. Wojsko Takamoriego liczyło w tym czasie już zaledwie około 3000 żołnierzy. Przewaga wojsk cesarskich kształtowała się wówczas na poziomie 6 do 1. Po tygodniu walk buntownicy uciekli na zachód, w góry, ale zostali okrążeni na północnych stokach wysokiej na 728 metrów góry Enodake, na północ od Nobeoki. Udało im się wyrwać z okrążenia, a niecałe dwa tygodnie później, 1 września, Saigo prześliznął się do Kagoshimy, chociaż w samym mieście stacjonowało ponad 7000 żołnierzy cesarza. Ostatnią redutą bohaterskich samurajów stała się góra Shiroyama w pobliżu Kagoshimy[46].

W pierwszej połowie września 1877 roku Saigo Takamori na czele 300[47] ludzi umacniał swoje pozycje na zboczach Shiroyamy. Saigo brakowało prowiantu, amunicji, nie miał żadnych lekarstw. Wojska rządowe dowodzone przez Yamagatę Aritomo stanęły w pobliskiej dolinie i rozpoczęły ostrzał artyleryjski pozycji rebeliantów. Yamagata za sprawę honoru wziął sobie, żeby Saigo mu znów nie uciekł. Zgodnie z przekazem, 23 września 1877 roku wysłał do niego list w osobistym tonie z propozycją zawieszenia broni. Pisał w nim, że Saigo swoją dzielną postawą w walce i męstwem udowodnił, że jest człowiekiem honoru i odwagi i że dalsza wojna nie ma sensu. Yamagata nie użył słowa „kapitulacja” i nie obiecywał żadnej łaski, oświadczył, że dobrze rozumie motywy, którymi kierował się Saigo stając na czele buntowników i dowodząc całą armią. Yamagata Aritomo na swój list nie otrzymał żadnej odpowiedzi. Następnego ranka, 24 września 1877 roku kilka minut przed godziną 4 rano wojska cesarskie przystąpiły do ostatecznego szturmu na Shiroyamę[48].

Samuraje Saigo zacięcie i z nieludzką odwagą bronili się na górze, lecz pod naporem o wiele liczniejszych sił rządowych zaczęli ulegać i w końcu zostali rozbici. Około godziny 5:30 żołnierze cesarscy zniszczyli fortyfikacje rebeliantów, przetoczyli armaty na dogodniejsze pozycje i rozpoczęli masakrowanie niedobitków armii Saigo. Wokół dowódcy skupiła się grupa 40 doborowych samurajów, gotowych bronić wodza do ostatniej kropli krwi i nie dać się wziąć żywcem żołnierzom rządu. Obok Saigo walczyli w tym ostatnim boju jego najbliżsi przyjaciele i towarzysze broni, Kirino Toshiaki, Murata Shinpachi, Katsura Hisatake i Beppu Shinsuke. Około godziny 7 pozostający przy życiu wojownicy zbiegli ze wzgórza na spotkanie śmierci. Był wśród nich ich dowódca, Saigo Takamori. W połowie zbocza otrzymał ciężki postrzał w prawe biodro, kula przeszyła kość udową i wyszła na wylot. „Ostatni samuraj” upadł na ziemię, najprawdopodobniej zdołał usiąść i przygotować się do seppuku. Wezwał swego przyjaciela, Beppu Shinsuke, którego wyznaczył i uczynił zeń kaishaku – pomocnika przy seppuku. Saigo Takamori spojrzał na wschód, w stronę pałacu cesarskiego w Tokio, dla niego miasto to pozostało Edo, a  wtedy Beppu Shinsuke ściął mu głowę jednym szybkim i precyzyjnym ciosem miecza[49]. Wojna na południowym zachodzie dobiegła końca.

24 września 1877 roku o godzinie 7:00 honorową śmierć samuraja poniósł Saigo Takamori, „ostatni samuraj”, bohater narodowy Japonii. Rehabilitowany został w 1889 roku. Do dzisiaj jest w Japonii symbolem odwagi, męstwa, rycerskich cnót i honoru. Śmierć Saigo Takamoriego i upadek powstania samurajów oznaczała także śmierć całej koncepcji dawnego japońskiego ustroju. Buntownicy z Satsumy walczyli o zachowanie niezależności od Tokio i o przywrócenie dawnej pozycji. W nowej epoce Meiji nie było na to miejsca. Wydaje się zatem słuszna teza, która została wysunięta na początku niniejszej pracy, że epoka Edo trwała w dziejach Japonii nie do 3 stycznia 1868 roku, a do 24 września 1877 roku.

Bibliografia

1. J. H. Buck, The Satsuma Rebellion of 1877. From Kagoshima through the Siege of Kumamoto Castle, 1973, http://www.jstor.org, dostęp 10 IX 2013.
2. L. Frederic, Życie codzienne w Japonii u progu nowoczesności (1868-1912), Warszawa 1988.
3. A. Gordon, Nowożytna historia Japonii, Warszawa 2010.
4. J. W. Hall, Japonia. Od czasów najdawniejszych do dzisiaj, Warszawa 1979.
5. K. G. Henshall, Historia Japonii, Warszawa 2011.
6. E. Ikegami, Poskromienie samurajów. Honorowy indywidualizm i kształtowanie się nowożytnej Japonii, Kraków 2011.
7. M. Łuczko, Ito Hirobumi i Yamagata Aritomo. Czołowi politycy Japonii okresu Meiji (1868-1912), Warszawa 2006.
8. E. T. Nock, The Satsuma Rebellion of 1877. Letters of John Cappen Hubbard, 1948, http://www.jstor.org, dostęp 10 IX 2013.
9. M. Ravina, Ostatni samuraj, Warszawa 2004.
10. E. Pałasz-Rutkowska, K. Starecka, Japonia, Warszawa 2004.
11. C. Totman, Historia Japonii, Kraków 2009.
12. J. Tubielewicz, Historia Japonii, Wrocław 1984.

Autorem tekstu jest Mateusz Świercz, student V roku historii na Uniwersytecie Jagiellońskim.


[1] Premiera w Polsce miała miejsce 30 stycznia 2004 roku.

[2] Saigo Takamori (1827-1877), samuraj z hanu Satsuma, radca stanu (1871-1873) i dowódca Cesarskiej Gwardii Przybocznej (1871-1873), dowódca wojsk powstańczych podczas wojny na południowym zachodzie, rehabilitowany w 1889 roku. Szerzej na temat tej postaci vide M. Ravina, Ostatni samuraj.

[3] A. Gordon, Nowożytna historia Japonii, s. 126; J. W. Hall, Japonia. Od czasów najdawniejszych do dzisiaj, s. 235.

[4] C. Totman, Historia Japonii, s. 386; M. Łuczko, Ito Hirobumi i Yamagata Aritomo. Czołowi politycy Japonii okresu Meiji (1868-1912), s. 64.

[5] J. Tubielewicz, Historia Japonii, s. 362; K. G. Henshall, Historia Japonii, s. 96. Wojna na południowym zachodzie zwana jest także niekiedy „wojną Seinan”.

[6] Mutsuhito wstąpił na tron cesarski 13 lutego 1867 roku i panował do swojej śmierci 30 lipca 1912 roku. Vide M. Łuczko, op. cit., s. 132, 138.

[7] J. W. Hall, op. cit., s 298; M. Łuczko, op. cit., s. 132.

[8] K. G. Henshall, Historia Japonii, s. 97.

[9] Omura Masujiro (1825-1869), samuraj z hanu Choshu, wybitny japoński wojskowy i polityk. Vide M. Łuczko, op. cit., s. 156.

[10] J. W. Hall, op. cit., s 231.

[11] M. Łuczko, op. cit., s. 45, 133.

[12] Ibidem, s. 44-45, 133. Yamagata Aritomo (1838-1922), samuraj z hanu Choshu, wybitny wojskowy i polityk japoński. Szerzej o tej postaci vide M. Łuczko, Ito Hirobumi i Yamagata Aritomo. Czołowi politycy Japonii okresu Meiji (1868-1912).

[13] J. W. Hall, op. cit., s 231-232; M. Łuczko, op. cit., s. 44-45.

[14] Dawnych lenn feudalnych, utworzonych w XVI wieku. Reforma ta, nazywana w historiografii japońskiej haihan chiken, przewidywała całkowite zniesienie hanów i utworzenie w ich miejsce prefektur.

[15] M. Łuczko, op. cit., s. 43, 45.

[16] Ibidem, s. 45, 133. Dekret ten likwidował ustrój feudalny w Japonii, co było wydarzeniem na miarę nowej epoki Meiji.

[17] Ibidem, s. 43.

[18] Dawni panowie feudalni, stojący na czele hanów.

[19] M. Łuczko, op. cit., s. 46.

[20] J. W. Hall, op. cit., s. 232.

[21] M. Łuczko, op. cit., s. 54.

[22] J. W. Hall, op. cit., s. 232.

[23] M. Łuczko, op. cit., s. 55.

[24] Ibidem, s. 55.

[25] Ibidem, s. 57.

[26] M. Łuczko, op. cit, s. 57, 133; J. W. Hall, op. cit., s. 232.

[27] M. Łuczko, op. cit., s. 56; J. W. Hall, op. cit., s. 232.

[28] J. Tubielewicz, op. cit., s. 361; M. Łuczko, op. cit., s. 65, 134; J. W. Hall, op. cit., s. 233.

[29] J. W. Hall, op. cit., s. 233.

[30] M. Ravina, Ostatni samuraj, s. 163; J. Tubielewicz, op. cit., s. 361.

[31] J. Tubielewicz, op. cit., s. 361.

[32] Maebara Issei (1834-1876), samuraj z hanu Choshu, wybitny japoński wojskowy i polityk. Vide M. Łuczko, op. cit., s. 155.

[33] Faktyczna liczba wspomnianych „niewinnych samurajów” wynosiła 313 000.

[34] J. Tubielewicz, op. cit., s. 361; M. Ravina, op. cit., s. 163.

[35] Firma ta została założona jako przedsiębiorstwo transportowe w 1870 roku przez Yataro Iwasakiego.

[36] M. Ravina, op. cit., s. 164.

[37] Dzieje Saigo Takamoriego przed wybuchem powstania nie są tematem niniejszej pracy, dlatego zostały pominięte. Saigo doczekał się swoistej „biografii”, wydanej także w języku polskim, do której odsyłam. Vide M. Ravina, Ostatni samuraj.

[38] M. Ravina, op. cit., s. 165.

[39] Tzw. kartaczownice Gatlinga.

[40] J. H. Buck, The Satsuma Rebellion of 1877. From Kagoshima through the Siege of Kumamoto Castle, s. 432-434, 440.

[41] M. Ravina, op. cit., s. 165-166.

[42] M. Ravina, op. cit., s. 167-168.

[43] J. H. Buck, op. cit., s. 435-446.

[44] K. G. Henshall, op. cit., s. 251.

[45] M. Ravina, op. cit., s. 170.

[46] E. T. Nock, The Satsuma Rebellion of 1877. Letters of John Cappen Hubbard, s. 371-373.

[47] Na myśl przychodzi tutaj od razu król Sparty Leonidas ze swoim doborowym oddziałem 300 Spartiatów w bitwie pod Termopilami w 480 r. p.n.e.

[48] M. Ravina, op. cit., s. 172.

[49] M. Ravina, op. cit., s. 15.

Udostępnij:
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
M. Świercz: Ostatnie powstanie samurajów w Japonii Reviewed by on 2 marca 2014 .

Historia Japonii dla przeciętnego polskiego historyka stanowi temat egzotyczny i dość odległy od jego zainteresowań badawczych. Nie był i nie jest to bynajmniej również temat eksponowany w polskiej historiografii. Powodem tego jest bariera językowa, kulturowa i przede wszystkim znaczna odległość Polski od Japonii. Pomimo tego, ukazują się w Polsce dość liczne wydawnictwa dotyczące Kraju Kwitnącej

Udostępnij:
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  

O AUTORZE /

Avatar

Pozostaw odpowiedź