Pakistan

M. Lepieszka: Czy GMO może stać się rozwiązaniem dla problemów żywnościowych Pakistanu?

pakistan_food_security

źródło: flickr.com/U.S. Embassy Pakistan

Wstęp

Prawo do żywności po raz pierwszy zostało zawarte w Deklaracji Praw Człowieka z 1948 r.[1] W artykule 25 można przeczytać, że „każdy człowiek ma prawo do stopy życiowej zapewniającej zdrowie i dobrobyt jego i jego rodziny, włączając w to wyżywienie (…)”[2]. Dodatkowo Specjalny Reporter ONZ ds. Prawa do Żywności, zdefiniował to prawo jako „prawo do stałego, trwałego i nieograniczonego dostępu, bezpośredniego lub przy pomocy środków finansowych, do odpowiedniego i wystarczającego ilościowo i jakościowo jedzenia, odpowiadającego tradycjom kulturowym ludzi do których należy konsument i które zapewnia fizyczne i psychiczne, indywidualne i zbiorowe, pełne i godne życie bez strachu”[3]. Zgodnie z Deklaracją Wiedeńską i Programem Działania Światowej Konferencji Praw Człowieka z 1993 r., prawa człowieka nie są wyłącznie wewnętrzną kompetencją państw, lecz stanowią „przedmiot uzasadnionej troski społeczności międzynarodowej”[4]. Nie ma więc wątpliwości, że zawiedliśmy w dopełnianiu swoich obowiązków.

Współcześnie sama Europa i Ameryka Północna produkują rocznie 900 kg żywności per capita. Jednocześnie, jeden konsument z tych regionów, marnuje bądź wyrzuca 95-115 kg jedzenia rocznie. Żywność marnowana przez konsumentów w krajach uprzemysłowionych, to ok. 220 mln ton rocznie, czyli prawie tyle, ile wynosi produkcja netto żywności w Afryce Subsaharyjskiej (230 mln ton)[5]. Tymczasem szacuje się, że ilość jedzenia marnowanego tylko w Ameryce, starczyłaby żeby nakarmić każdą głodną osobę w Afryce[6].

Bezpieczeństwo żywnościowe jest dzisiaj palącym problemem państw rozwijających się. Kraje te próbują sobie radzić wprowadzając zmiany do polityki żywnościowej, czy czerpiąc pomoc z zagranicy. Nie rozwiązuje to jednak problemu niskiej podaży żywności, czy jej ekonomicznej niedostępności. Ziemia pod uprawę jest ograniczona, a wzrost liczby ludności nie ustaje. Potrzebne są więc rozwiązania przynoszące natychmiastowe efekty.

Pierwszy rozdział pracy przedstawia problemy bezpieczeństwa żywnościowego państw rozwijających oraz pokazuje zależności między bezpieczeństwem żywnościowym a wprowadzeniem do upraw komercyjnych GMO. W pracy rozważane jest wykorzystanie GMO jedynie do upraw roślin a nie hodowli zwierząt. Drugo rozdział, to studium przypadku Pakistanu, jednego z największych odbiorców zagranicznej pomocy żywnościowej. W trzecim rozdziale pokazany jest rozwój GMO w Pakistanie, który autorka analizuje w trzech aspektach; prawnym, ekonomicznym oraz kulturowym. Celem pracy jest pokazanie, że wprowadzenie genetycznie modyfikowanych organizmów do rolnictwa w Pakistanie, mogłoby nie tylko zwalczyć głód, ale również zwiększyć ilość i jakoś upraw, zmniejszyć ich koszty, a dzięki temu obniżyć ceny żywności w kraju, a tym samym zmniejszyć odsetek osób niedożywionych oraz chorych na choroby wywoływane brakiem żywności lub składników odżywczych, niezbędnych człowiekowi dla przetrwania.

Rozdział 1. Bezpieczeństwo żywnościowe a GMO – zagadnienia wstępne

Istnieje wiele definicji bezpieczeństwa żywnościowego, jednak na potrzeby tej pracy, przyjmiemy definicję zaproponowaną przez FAO (Food and Agriculture Organization). „Bezpieczeństwo żywności istnieje, gdy wszyscy ludzie przez cały czas mają fizyczny, społeczny i gospodarczy dostęp do wystarczającej ilości bezpiecznej i pożywnej żywności, która spełnia ich potrzeby i preferencje żywieniowe dla aktywnego i zdrowego życia”[7]. Aby więc mówić o bezpieczeństwie żywnościowym, muszą być spełnione trzy warunki: fizyczna dostępność żywności (wystarczająca podaż), dostępność ekonomiczna (gospodarstwa domowe musi być stać na żywność) oraz żywność musi być bezpieczna, aby zapewnić zdrowe odżywianie. Dostępność żywności w krajach rozwiniętych nie stanowi problemu w sensie wystarczającej podaży. To kraje rozwijające się są narażone na głód i niedożywienie. Przyczyną takiego stanu rzeczy jest nie tylko niska siła nabywcza ludności, ale też występowanie (często jednoczesne) innych zagrożeń bezpieczeństwa żywnościowego. Do takich zagrożeń należą klęski żywiołowe, szkodniki i choroby roślin, ograniczone zasoby wody słodkiej, konflikty zbrojne, epidemie wśród ludzi, prawo dyskryminujące kobiety, korupcja czy wpływ globalizacji na poziom wyżywienia ludności[8]. Dodatkowo sytuacją komplikują problemy energetyczne krajów rozwijających się. Z powodu braku dostępu do energii komercyjnej, ludność krajów rozwijających się sięga po energię niekomercyjną, jak  drewno opałowe. W wyniku jego wykorzystania kurczy się pokrywa leśna, bez której gleba poddawana jest erozji wietrznej i wodnej. Dochodzi również do zakłócenia stosunku wodnego. Ponieważ jednocześnie wyczerpują się zapasy drewna opałowego, ludzie wykorzystują do opału odchody swoich zwierząt gospodarczych. Brak nawozów naturalnych jeszcze bardziej ogranicza produkcję żywności. Współczesne trendy w dziedzinie energetyki i próby dywersyfikacji źródeł energii poprzez stosowanie biopaliwa w krajach wysokorozwiniętych, mogą jeszcze pogłębić problemy żywnościowe państw rozwijających się, jeśli uprawy roślin, które są niezbędne dla wytwarzania biopaliwa będą prowadzone w państwach spoza OECD[9].

Sytuacja żywnościowa państw rozwijających się jest na tyle trudna i poważna, że w 2000 r. ONZ jako jeden z ośmiu celów milenijnych wymieniła wyeliminowanie skrajnego ubóstwa i głodu dzięki zmniejszeniu do 2015 r. o połowę odsetka osób żyjących za mniej niż 1USD dziennie oraz liczby osób cierpiących z powodu głodu. Jednocześnie ma zostać zmniejszona o połowę liczba osób, która nie ma dostępu do bezpiecznej wody pitnej[10]. Skrajne ubóstwo udało się  zredukować o połowę już w 2010 roku[11].

Pomimo istnienia wielu programów pomocy dla państw rozwijających się oraz dofinansowywania przez organizacje międzynarodowe jak FAO czy Bank Światowy[12], na świecie wciąż pozostaje ponad 868 milionów niedożywionych osób. To ok. 12% światowej populacji[13]. W świetle najnowszych badań, tanią i odporną na zagrożenia żywność, można otrzymać przy zastosowaniu GMO.

GMO, czyli Genetycznie Zmodyfikowane Organizmy (Genetically Modified Organisms), inaczej zwane organizmami transgenicznymi[14], są coraz częściej wykorzystywane do produkcji żywności na całym świecie[15]. Mimo to, wciąż brakuje społecznej aprobaty dla ich stosowania. Paradoksalnie, produkty do których wytwarzania wykorzystywane są GMM (mikroorganizmy GM), spożywamy codziennie, nawet o tym nie wiedząc. GMM powszechnie wykorzystywane są w przemyśle farmaceutycznym m. in. do produkcji szczepionek przeciwko boreliozie czy wirusowemu zapaleniu wątroby typu B[16]. Mikroorganizmy GM stosowane są również do produkcji insuliny i wyparły już stare metody jej produkcji[17]. Warto zaznaczyć, że w przypadku leków do których produkcji stosuje się kultury GMM, nie ma obowiązku znakowania. GMO w produkcji roślin stosowane są  głównie przy uprawach soi i kukurydzy. Z nasion tych roślin produkuje się paszę, która jest tańsza od paszy „ekologicznej” (bez GMO). Pasze z roślin GM są stosowane m.in. w Polsce. Pasza z wykorzystaniem roślin GM musi być oznakowana, jednak produkty pochodzące od zwierząt (mięso, mleko, jaja), które taką pasze spożywały, już nie muszą[18].

Nowe produkty biotechnologiczne, wykorzystujące genetycznie zmodyfikowane organizmy, mogą być wprowadzone na rynek jedynie, gdy udowodniono, że są bezpieczne dla zdrowia człowieka oraz środowiska. Dodatkowym ograniczeniem są regulacje prawne, wprowadzane zarówno przez organizacje powszechne, jak też regionalne, czy po prostu regulacje krajowe. Przykładem regulacji międzynarodowych jest Konwencja o różnorodności biologicznej z Rio de Janeiro oraz Protokół kartageński[19].

Wprowadzanie do roślin różnych genów/cech, czyli krzyżowanie międzygatunkowe i międzyrodzajowe, ma na celu m.in. ulepszenie gatunku, na przykład poprzez zwiększenie jego odporności[20]. Dzięki temu jesteśmy w stanie uprawiać odmiany roślin odporne na szkodniki, owady, choroby, wirusy oraz odmiany tolerancyjne na herbicydy (środki do odchwaszczania). Naukowcy pracują również nad odmianami, które będą odporne na stresy środowiskowe[21]. Wszystko to ma ogromne znaczenie dla bezpieczeństwa żywnościowego wielu regionów na świecie. Szacuje się, że owady niszczą jakieś 10-20% plonu, lub nawet cały plon. Na świecie pojawiła się również nowa rasa rdzy źdźbłowej (Ug99), która zagraża globalnym zbiorom pszenicy, a szybko rozprzestrzenia się na takich obszarach jak Afryka i Bliski Wschód[22]. Dzięki cechom jakie posiadają rośliny GM, można wyhodować wyższe plony z hektara, uzyskać lepszą jakość plonu, a produkcja jest łatwiejsza i mniej kapitałochłonna oraz czasochłonna[23]. Obecnie wzrastające zasolenie gleby wywołane tymczasowym brakiem opadów, niszczy 30% użytków rolnych. Tymczasem szacuje się, że plony mogłyby być o 10-30% wyższe, gdyby wprowadzić rośliny odporne na tymczasowy brak wody[24].

Nie bez znaczenia pozostaje również możliwość wykorzystania genetycznie zmodyfikowanych mikroorganizmów w produkcji biopaliw. Biodiesel i biopaliwa to paliwa silnikowe, przy czym pierwszy otrzymywany jest w 100% z przetworzonego oleju rzepakowego, zaś drugi zawiera 30% oleju rzepakowego, a 70% napędowego. W zależności od postaci, biopaliwa (stałe, ciekłe, gazowe) są wytwarzane nie tylko z ziaren roślin oleistych, ale również z odpadów produkowanych przez zwierzęta gospodarcze[25]. Podobnym procesom może być poddane drewno z którego otrzymuje się gaz drzewny[26]. W wymiarze globalnym, plusem stosowania biopaliw byłoby ograniczenie zanieczyszczenia środowiska oraz odnawialność biomasy[27]. Minusem natomiast, że produkcja roślin uprawianych na biopaliwa, zostałaby przeniesiona do państw rozwijających się, co zagroziłoby jeszcze bardziej ich bezpieczeństwu żywnościowemu[28]. Zastosowanie roślin GM dla produkcji biopaliw mogłoby więc ograniczyć negatywne skutki dywersyfikacji źródeł, zarówno dzięki stosowaniu GMO
w państwa rozwiniętych jak i rozwijających się.

Rozdział 2. Analiza poziomu bezpieczeństwa żywnościowego Pakistanu

Pakistan zajmuje powierzchnię 796,095 km2, z czego zaledwie 26,02% to grunty orne. Uprawy trwałe zajmują tylko 1,05% powierzchni kraju. Odnawialne źródła wody szacuje się na 246,8 km3, natomiast zużycie wody słodkiej to 183,5 km3 rocznie. W 5% zużywają ją gospodarstwa domowe, 1% przemysł i 94% rolnictwo. Klimat Pakistanu opisywany jest jako „głównie gorący, sucha pustynia, umiarkowany na północnym – zachodzie, arktyczny na północy”[29]. Dodatkowo kraj nawiedzają częste trzęsienia ziemi, najpoważniejsze na północy i zachodzie oraz powodzie wzdłuż Indusu w miesiącach letnich[30].

1

Obszary wykorzystywane dla rolnictwa; źródło: Pakistan Meteorological Department, Agriculture Landuse Map, NDMC.

Liczba ludności Pakistanu wynosi 193 238 868, co daje Islamskiej Republice szóstą najliczniejszą populację na świecie. W 2010 roku ludność miejska stanowiła 36%. Ponad 45% Pakistańczyków zatrudnionych jest w rolnictwie, które produkuje 20% PKB (46,1 mld USD). Stopa bezrobocia wynosi 5,6%, a poniżej granicy ubóstwa żyje 22,3% ludności[31]. To ponad 43 mln ludzi, czyli tak jakby cała ludność Polski i Norwegii żyła za mniej niż 1 USD dziennie. Chociaż wyżej przedstawione liczby to tylko suche dane statystyczne, pozwalają one najogólniej naszkicować problemy większości państw rozwijających się. Duża liczba ludności, niskie dochody i niesprzyjający klimat gwarantują w tych państwach problemy z bezpieczeństwem żywnościowym. Współcześnie poziom bezpieczeństwa żywnościowego można określić przy pomocy różnych wskaźników.

Wskaźnik Ryzyka Bezpieczeństwa Żywnościowego (FSRI)[32] wykorzystywany jest przez Maplecroft – firmę konsultingową. Maplecroft przyjął czterostopniową skalę, od ekstremalnego ryzyka do niskiego ryzyka, z wysokim i średnim pomiędzy. Zgodnie z tym wskaźnikiem, w Pakistanie istnieje wysokie ryzyko dla bezpieczeństwa żywnościowego (2011)[33], jednak jeszcze w 2009 r. ryzyko byłe ekstremalne i Pakistan był 11 państwem świata, najbardziej zagrożonym jeśli chodzi o bezpieczeństwo żywnościowe[34].

Innym narzędziem jest Wskaźnik Głodu na Świecie (GHI)[35], stosowany przez Międzynarodowy Instytut Badawczy Polityki Żywnościowej (IFPRI). GHI ma pięciostopniową skalę. W 2012 r. Pakistan znajdował się na jej środku i został skalsyfikowany jako kraj poważnie zagrożony głodem[36].

Zgodnie ze wskaźnikiem Food Consumption Score (FSC), który jest złożoną oceną opartą na różnorodności diety, częstotliwości jedzenia oraz względnej wartości odżywczej równych grup żywności, naród można sklasyfikować w trzech grupach odpowiadającym dostarczaniu żywności: niewystarczająca konsumpcja żywności (poor food consumption), progowa konsumpcja żywności (borderline food consumption) oraz konsumpcja wystarczająca (acceptable food consumption)[37].  Osoby znajdujące się w grupie o niewystarczającej konsumpcji żywności, spożywają w ciągu tygodnia chleb z herbatą i 1 – 2 razy w tygodniu warzywa. W ten sposób dostarczają jedynie 1750 Kcal, co powoduje poważne niedożywienie ze względu na brak odpowiednich składników odżywczych. W takiej sytuacji w 2009 roku znajdowało się prawie 16% Pakistańczyków, podczas gdy wystarczającą ilość jedzenia konsumowało zaledwie 26.5% społeczeństwa[38].

„Odpowiednie zaopatrzenie w żywność po przystępnych cenach jest kamieniem węgielnym polityki bezpieczeństwa żywnościowego wszystkich narodów świata, w tym Pakistanu”[39]. Natomiast dostępność żywności w głównej mierze zależy od jej produkcji, importu oraz pomocy zewnętrznej[40]. Do najważniejszych upraw rolnych Pakistanu zaliczają się: bawełna, trzcina cukrowa, ryż, kukurydza oraz pszenica. Na przestrzeni ostatnich lat, produkcji tych dóbr nie jest stabilna (patrz Tabela 2.). Największy spadek odnotowano w jakże ważnej dla Pakistanu produkcji ryżu. Na przełomie 2010-2011 roku było to aż 30% ubiegłorocznej produkcji. Spadek ten był wynikiem powodzi, która nawiedziła Pakistan latem 2010 r.

Tymczasem produkcja mięsa na przełomie 2011-2012 roku wynosiła ok. 3 tys. ton, mleka 39 tys. ton, ryb 951 tys. ton oraz produktów leśnych 354 tys. m3 [41], a 12% importu do Pakistanu stanowiła żywność[42]. Między lipcem 2012 a marcem 2013, import żywności był wart 3,35 mld USD[43].

Tabela 1. Produkcja najważniejszych plonów, 2005-2012 (tys. ton).

Rok

Bawełna

Trzcina cukrowa

Ryż

Kukurydza

Pszenica

2005-2006

13,019

(-8.7)

44,666

(-5,5)

5,547

(10.4)

3,110

(11.2)

21,277

(-1.6)

2006-2007

12,856

(-1.2)

54,742

(22,6)

5,438

(-2.0)

3,088

(-0.7)

23,295

(9.5)

2007-2008

11,655

(-9.3)

63,920

(16,8)

5,563

(2.3)

3,605

(16.7)

20,959

(-10.0)

2008-2009

11,819

(1.4)

50,045

(-21,7)

6,952

(25.0)

3,593

(-0.3)

24,033

(14.7)

2009-2010

12,914

(9.4)

49,373

(-1,3)

6,883

(-1.0)

3,261

(-9.2)

23,311

(-3.0)

2010-2011

11,460

(-11.3)

55,309

(12,0)

4,823

(-30.0)

3,707

(13.7)

25,214

(8.2)

2011-2012(O)

13,595

(18.6)

58,038

(4,9)

6,160

(27.7)

4,271

(15.2)

23,517

(-6.7)

Źródło: MoF, Pakistan Economic Survey 2011-12, Ch. 2 Agriculture, Table 2.3: Production of Major Crops.
O:  okresowe (lipiec – marzec), liczby w nawiasach to stopa wzrostu/spadku produkcji

Tabela 2. Import najważniejszych produktów żywieniowych (tys. ton).

Rok

Mleko

Bawełna

Ziarna kukurydzy

Pszenica

2007-2008

1708,0

2008-2009

2685,0

2008-2009

27,3

397,2

7

2009-2010

39,5

342,8

9,4

2010-2011

65,3

9

Źródło: Government of Pakistan, Agricultural Statistics of Pakistan 2010-11, Pakistan Bureau of Statistics, URL <http://www.pbs.gov.pk/content/agricultural-statistics-pakistan-2010-11>.

Tabela 3. Dostępność jedzenia per capita, 2006-2012
2
Źródło: MoF, Pakistan Economic Survey 2011-12, Ch. 11 Health and Nutrition, s. 160.

Pomoc  zagraniczna dla Pakistanu przychodzi głównie od ONZ w ramach Światowego Programu Żywnościowego (WFP). Po powodzi w 2010 r. udało się pomóc wyżywić 3 mln Pakistańczyków. W listopadzie tego roku, pomoc trafiła do 7,5 mln osób. Całkowity koszt pomocy potrzebnej dla tego kraju, to 596 mln USD. Do tej pory udało się zebrać trochę ponad 50%[44]. Dodatkowo w połowie 2012 r., z powodu braku funduszy, WFP odciął od pomocy tysiące ludzi[45]. Pakistan od 2009 r. pozostaje jednak jednym z 5 największych odbiorców pomocy żywnościowej. W 2009 r. Azja otrzymała 22% z 4 mln mt. Pakistan był wtedy piątym największym odbiorcą międzynarodowej pomocy w ramach WFP, otrzymując 6%[46]. W 2010 r. Etiopia i Pakistan otrzymały po 18% pomocy[47], a rok później Pakistan był drugim (po Etiopii) największym odbiorcą pomocy. Islamska Republika otrzymała 15%, czyli 238,000 mt żywności[48].

Dobrą informacją jest zwiększająca się z roku na rok dostępność (fizyczna) jedzenia (patrz Tabela 3). Oprócz tego nastąpił wzrost przeciętnych miesięcznych dochodów. W 2010 r. było to ok. 11, 713 PKR, a w 2012 r. już 18,863 PKR (ok. 610 zł). Oznacza to 61% wzrost. Niestety jednocześnie nastąpił 71% wzrost wydatków, które w 2012 wynosiły miesięcznie 17,203 PKR, z czego 45% stanowiły wydatki na żywność[49].  Powodem są rosnące ceny żywności. W porównaniu ze styczniem 2012 r., w 2013 mąka zdrożała o prawie 20%, ryż o 10%, mleko o 12%, a cukier o ok. 650%[50].

Nie ma wątpliwości, że w Pakistanie rośnie niedobór żywności, a związany z tym wzrost cen ograniczył dostęp do niej, nie tylko najbiedniejszym, ale też ludności o średnich dochodach. Problemy z brakiem żywności, to problemy strukturalne, związane z prawami własności do ziemi, niedoborami wody, problemami technicznymi, edukacyjnymi oraz możliwościami dofinansowywania społeczności wiejskiej. Wzrost cen żywności sprawia, że dochody rodzin, wcześniej przeznaczane na opiekę zdrowotną czy edukację, teraz wydawane są na żywność[51].  Rozwiązanie problemów żywnościowych Pakistanu, to nie tylko walka z głodem. Według Abida Qaiyuma Suleri’ego z Instytutu Polityki Zrównoważonego Rozwoju, pakistańskie społeczeństwo odpowiada na brak żywności „niezwyczajnymi zachowaniami” do których Suleri zalicza: samobójstwa, niewolniczą pracę, sprzedaż lub morderstwo osób, które dany człowiek utrzymuje, zaangażowanie w „aspołeczną działalność” oraz zaciąganie się do grup bojowniczych[52]. Zwiększenie dostępności jedzenia (zarówno fizycznej jak i ekonomicznej) stałoby się katalizatorem przemian społecznych i zrównoważonego rozwoju społeczno – gospodarczego Pakistanu. Rozwiązaniem problemów z niedoborem żywności oraz jej wysoką ceną, to zadanie rządu, konstytucyjnie zobowiązanego do zapewnienia żywności dla narodu. W dłuższej perspektywie, musi nastąpić zmiana polityki żywnościowej. Rząd Pakistanu powinien jednak wziąć też pod uwagę możliwość rozszerzenia stosowania genetycznie modyfikowanych organizmów, obecnie wykorzystywanych tylko do produkcji bawełny.

Rozdział 3. Rozwój GMO w Pakistanie

3.1. Wymiar prawny

Pakistan już w 1994 r. ratyfikował Konwencję z Rio de Janeiro (CBD), a w 2009 r. Protokół Kartageński. Dodatkowo 21 kwietnia 2005 r. przyjęto Zasady Bezpieczeństwa Biologicznego Pakistanu (Pakistan Biosafety Rules). Zasady te mają na celu maksymalne wykorzystanie korzyści płynących ze stosowania GMO, przy jednoczesnym zachowaniu bezpieczeństwa, dzięki regulacji produkcji, importu oraz składowania GMO. Na mocy notyfikacji Zasad Bezpieczeństwa Biologicznego Pakistanu powołano organy, które mają monitorować oraz pomagać w implementacji Krajowych Wytycznych dla Bezpieczeństwa Biologicznego[53]. Głównym organem jest Narodowy Komitet ds. Bezpieczeństwa Biologicznego (NBC), który odpowiedzialny jest m.in. za wprowadzanie standardów oraz procedur a także ocenianie ryzyka, czy nawet ograniczanie importu, eksportu oraz sprzedaży produktów GM, niebezpiecznych dla zdrowia publicznego. Na czele Komitetu stoi minister środowiska. Drugi organ, pomocniczy dla NBC, to Komitet Doradztwa Technicznego (TAC), który ma m.in. nadzorować przyjęte środki bezpieczeństwa przy rozwoju oraz przemysłowej działalności produkcyjnej. Ostatnim organem jest Komitet Instytucjonalny Bezpieczeństwa Biologicznego (IBC), organ pomocniczy NBC oraz TAC[54]. Pakistanie nie jest jednak stroną Międzynarodowej Konwencji o Ochronie Roślin (IPPC)[55], której zadaniem jest m.in. ochrona ekosystemu przed szkodnikami oraz ochrona przemysłu a także konsumentów przed kosztami zwalczania szkodników. Celem Konwencji jest też wspieranie państw rozwijających się w budowie instytucji ochrony roślin[56]. Dodatkowo Islamska Republika nadal nie sformułowała polityki koegzystencji upraw naturalnych i biotechnologicznych. Rząd nie podjął też żadnej decyzji w sprawie znakowania opakowań z żywnością i paszami z dodatkiem GMO. Pomimo wprowadzenia przez Pakistan podstawowych przepisów, wciąż brakuje ram prawnych wymaganych dla wprowadzenia upraw genetycznie zmodyfikowanych[57].

3.2. Wymiar ekonomiczny

GMO obecnie stosowane jest w Pakistanie przy produkcji bawełny. Bawełna jest bardzo ważnym źródłem dochodów tego kraju, dlatego też często nazywana jest „białym złotem”. Na przełomie 2010 i 2011 r., dochód z eksportu bawełny wyniósł 31168.4 mln PKR. Do tego trzeba dodać dochody ze sprzedaży tekstyliów z bawełny, w tym samym roku (412 mld PKR)[58].  Łącznie to około 443,6 mld PKR (141 095 646 PLN)[59], czyli aż 20% całkowitej wartości eksportu głównych produktów rolnych.

Bawełna GM (Bt Bawełna) oficjalnie stosowana jest w Pakistanie od 2007 r. W lutym 2012 r. Punjab Seed Council (PSC) zatwierdził 3 rodzaje naturalnej oraz 11 rodzajów GM bawełny. Problem z przyjęciem ustawodawstwa dotyczącego nasion, zahamowało rozwój tego dochodowego sektora. Od 2009 r. komisja parlamentarna wciąż nie podjęła decyzji o zmianie ustawy dotyczącej nasion oraz hodowców roślin. Zatwierdzenie zmian jest natomiast niezbędne dla wprowadzenia nowych technologii produkcji nasion oraz zwiększenia inwestycji w ten sektor[60].

Pakistan znajduje się w trudnej sytuacji. Problemy energetyczne, wzrastająca liczba ludności, niski poziom dochodów, to tylko kilka ze wskaźników obniżających bezpieczeństwo żywnościowe tego kraju. Prognozy nie są optymistyczne. Przy 2% stopie wzrostu liczby ludności, szacuje się, że do 2030 r. nastąpi deficyt (- 1,831 tys. ton) pszenicy[61], spożywanej codziennie przez Pakistańczyków w postaci różnych odmian chleba. Produkcja ryżu, równie ważnego w codziennej diecie Pakistańczyków, zostanie wysoka. Należy jednak pamiętać, że ryż nie dostarcza wielu wartości odżywczych, potrzebnych ludzkiemu organizmu. Wprowadzenie GMO mogłoby stać rozwiązaniem obu tych problemów.

Dzięki cechom jakie posiadają rośliny GM (patrz s. 7) produkcja żywności w Pakistanie może stać się efektywniejsza. Dobre doświadczenia z bawełną GM pokazują możliwe korzyści, jakie Pakistanowi przyniosłoby wykorzystanie GMO przy produkcji innych roślin. Zastosowanie genetycznie modyfikowanych mikroorganizmów przy produkcji pszenicy oznacza niższe koszty jej uprawy. Dzieje się tak ze względu na odporność roślin GM, co zmniejsza koszty ich utrzymania. Przekłada się to na niższe ceny żywności, których obecnie wysoki poziom zagraża bezpieczeństwu żywnościowemu. Pszenica GM dałaby również większe plony, co zwiększyłoby fizyczną dostępność żywności na rynku krajowym. W ten sposób udałoby się uniknąć deficytu pszenicy, jaki prognozowany jest od 2014 r.[62]

W przypadku ryżu, choć jego krajowa produkcja jest wystarczająca, zastosowanie GMO mogłoby obniżyć jego cenę oraz ulepszyć go jakościowo. Obecnie prowadzone są badania nad „złotym ryżem” (Golden Rice). Taka odmiana ryży GM, ma zawierać beta karoten, który przetwarzany jest przez ludzki organizm na witaminę A. Badania potwierdziły, że spożycie 150g „złotego ryżu” dostarczyłoby 50% dziennej dawki witaminy A, potrzebnej dorosłemu człowiekowi[63]. Niedobór witamina A jest przyczyną takich chorób jak kseroftalmia, która może prowadzić do utraty wzroku. Między 1995 a 2005 rokiem, na niedobór witaminy A cierpiało 88 tys. dzieci w wieku przedszkolnym[64], a w 2001 r. aż 352 tys. ciężarnych kobiet[65]. Wykorzystanie ryżu GM mogłoby więc doprowadzić nie tylko do spadku jego ceny, ale również do zmniejszenia niedożywienia oraz chorób wywołanych niedoborem witaminy A.

Pakistan obecnie pracuje nad kukurydzą GM, odporną na szkodniki. W 2012 r. jej uprawa dozwolona była w 16 państwach, w tym w Hiszpanii, USA, Brazylii, Argentynie, RPA oraz na Filipinach[66]. W Pakistanie, międzynarodowy koncern Monsanto dostał pozwolenie od rządu na trzecią próbę z GM kukurydzą. Zgodnie z pakistańskim prawem, żywność GM musi przejść trzy próby na mała skalę, zanim uzyska się zezwolenie na próby dużej skali w kilku lokalizacjach. Monsanto przeprowadziło pierwsza próbę w grudniu 2010 r., a drugą w lutym 2011 r. Obecnie NBC zezwolił na trzecia próbę[67].

3.3. Wymiar kulturowy

Niezależnie od kultury, w każdym państwie stosującym lub importującym produkty genetycznie zmodyfikowane, trwa publiczna debata. Odbiór społeczny jest kluczowy dla rozwoju GMO. Dzieje się tak, ponieważ bez społecznej aprobaty i zaufania konsumenta, nie ma runku zbytu. Niechęć do GMO wśród społeczeństw powodowana jest brakiem rzetelnej wiedzy na temat biotechnologii oraz powódkami etycznymi, szczególnie w przypadku zwierząt GM[68]. Wydawałoby się więc, że w państwach muzułmańskich, gdzie konwergencja nauki i religii jest na porządku dziennym, GMO nie ma szans się przyjąć.

W przypadku żywności w państwach islamskich, podstawowym zagadnieniem staje się jej dozwolenie lub zakaz. Muzułmanie spożywają żywność, która jest halal – dozwolona, w przeciwieństwie do żywności haram[69], niedozwolonej. Kategoria produktów oraz czynności niedozwolonych jest określona w Koranie oraz Sunnach Proroka Mahometa. Ponieważ inżynieria genetyczna polega na manipulowaniu przy DNA lub wytwarzaniu a następnie przenoszeniu DNA z jednego organizmu do drugiego[70], powstaje pytanie, czy inżynieria genetyczna jest halal – dozwolona. Wśród muzułmańskich uczonych nie ma zgodnego podejścia. Jedni twierdzą, że „inżynieria genetyczna manipuluje tworzeniem, co oznacza, że ingeruje w działalność Boga, tym samym jest zabroniona”[71]. Drugie podejście zakłada, że Bóg dał człowiekowi pozwolenie na wykorzystywanie stworzeń występujących na ziemi, a inżynieria genetyczna jest praktyką naukową zalecaną przez Boga, więc dozwoloną. Biorąc pod uwagę definicję inżynierii genetycznej, organizm otrzymuje gen, którego brakowało mu wcześniej. Transfer genu może więc być uznany za transfer, czy kopiowanie danych (w tym przypadku DNA), które występują już w naturze. Z tego punktu widzenia, inżynieria genetyczne jest dopuszczalna. Dodatkowo z Koranu jasno wynika, że człowiek jest spadkobiercą Boga na ziemi, w którym zakorzeniona jest kreatywność i innowacyjność. W tym zakresie (kreatywności i innowacyjności) człowiek nie ma ograniczeń poza kilkoma, dokładnie opisanymi w Świętej Księdze Islamu[72]. „Transfer genów, klonowanie i reprodukcja, jako główne zagadnienia biotechnologii, nigdy nie były zakazane w Islamie. Islam zachęca do nauki oraz postępu naukowego i nie chce nakładać ograniczeń na naukę czy naukowców”[73]. Na tej podstawie, Islam zezwala na transfer genów z organizmów halal do organizmów halal (np. z pszenicy do ryżu). Niedozwolony jest natomiast transfer genów z organizmu haram (niedozwolonego) do organizmu haram, czyli np. ze świni do świni. Mieszanie genów organizmów halal z haram jest niedopuszczalne poza pewnymi wyjątkami. Należy do nich na przykład produkcja ważnych leków, w przypadku wyższej konieczności (Iztirar)[74].

Fakt, że GMO jest akceptowane przez większość uczonych muzułmańskich, jest kamieniem węgielny dla rozwoju biotechnologii w krajach muzułmańskich. Niemniej każdy człowiek powinien mieć wybór między żywnością naturalną a modyfikowaną. Należy jednak pamiętać, że „naturalność” produktów jest dzisiaj raczej ułudna. Zanieczyszczenie środowiska, kwaśna gleba, stosowanie środków przeciw chwastom czy szkodnikom sprawia, że żywność nie jest ekologiczna.

Zakończenie

Bez wątpienia zapewnienie bezpieczeństwa żywnościowego będzie stanowić wyzwanie dla rządu Pakistanu. Zwalczanie głodu, niedożywienia i ubóstwa powinno stać się priorytetem. Nie można jednak skupiać się na leczenie objawów, a należy sięgnąć głębiej, do przyczyn braku bezpieczeństwa żywnościowego. Pakistan musi podjąć walkę w wielu wymiarach. Kraj powinien rozwiązań problemy energetyczne, doprowadzić do obniżki cen żywności, dzięki czemu zwiększy się do niej dostęp oraz więcej osób będzie stać na edukację dzieci. Pakistan musi również podjąć kroki w celu zmniejszenia bezrobocia oraz dyskryminacji kobiet. Ma to ogromne znaczenie, ponieważ gdyby kobiety – farmerzy miały taki sam dostęp do zasobów jak mężczyźni, można by zmniejszyć liczbę głodujących (o 150 mln na całym świecie)[75].  Dodatkowo należy wprowadzić zmiany do polityki żywnościowej oraz zwiększyć produkcję żywności. Nie jest to proste biorąc pod uwagę różnorodność klimatu tego kraju. Pustynia, góry, problem z dostępem do wody, to tylko kilka czynników hamujących rolnictwo. Pakistan co roku narażony jest na susze, powodzie czy trzęsienia ziemi, a to tylko działalność natury. Jeśli dodamy do tego działalność człowieka, jak walka z Talibami, konflikt w Kaszmirze i widmo wojny z Indiami, rolnictwo z którego żyje prawie połowa społeczeństwa wydaje się nie możliwe, a zdecydowanie jest nieefektywne.

Rozwiązaniem problemów żywnościowych Pakistanu mogłoby stać się wprowadzenie do upraw komercyjnych GMO. Sama pszenica, ryż i kukurydza GM całkowicie zmieniłyby sytuacje w kraju. W wymiarze prawnym wprowadzenie GMO jest na dobrej drodze. Pakistan jest stroną podstawowych konwencji, ma również organy monitorujące rozwój inżynierii genetycznej. Rząd musi jednak jeszcze popracować nad struktura prawną, aby zagwarantować swoim obywatelom bezpieczeństwo. Wymaga to również więcej badań nad GMO. Z perspektywy ekonomicznej, Pakistan już uprawia bawełnę GM. Wprowadzenie GMO do produkcji pszenicy zwiększyłoby dochody rolników oraz zapewniło wystarczająca podaż, w obliczu zbliżającego się deficytu. Pszenica jest wrażliwa na temperaturę, niedobór wody, czy brak wartości odżywczych w glebie, a takie warunki występują w większości Pakistanu. Wprowadzenie pszenicy GM sprawiłoby, że stałaby się ona odporna na te niedogodności, a dzięki temu rolnicy mieliby większe plony. W przypadku ryżu nad którego „złotą odmianą” pracują naukowcy, korzyścią byłoby nie tylko zwiększenie produkcji, ale podniesienie jakości i wartości odżywczych, których brak w organizmie ludzkim może doprowadzić do ślepoty (brak witaminy A). Kukurydza GM oprócz korzyści takich jak w przypadku pszenicy, mogłaby być wykorzystywana do pasz dla zwierząt gospodarstwa domowego.

Na pewno problemem będzie akceptacja społeczna żywności genetycznie zmodyfikowanej. Pakistan jest tradycyjnym społeczeństwem, który ceni sobie naturę. Dlatego tak ważne jest, że szariat – prawo muzułmańskie – nie zabrania stosowania GMO. Akceptacja muzułmańskich duchownych to już połowa sukcesu.

Ostatecznie Pakistańczycy powinni mieć wybór między żywnością „naturalną” a genetycznie zmodyfikowaną. Należy jednak pamiętać, że w kraju, gdzie w 2010 r. z powodu głodu umarło 423 dzieci poniżej piątego roku życia[76], lepsza jest żywność genetycznie zmodyfikowana niż żadna.

Bibliografia

Dokumenty

  1. Światowa Konferencja Praw Człowieka, Deklaracja Wiedeńska I Program Działania, Wiedeń 1993
  2. Federal Government, Pakistan Biosafety Rules, 2005, Islamabad, Tuesday, April 26, 2005 Notification, S.R.O. (I) 336(I)/2005
  3. General Assembly, United Nations Millennium Declaration, United Nations, 18 September 2000
  4. ONZ, Powszechna Deklaracja Praw Człowieka, Paryż, 10 grudnia 1948

 Monografie i publikacje zbiorowe

  1. Kuciński K. (red.) Energia w czasach kryzysu, Centrum Doradztwa i Informacji Difin, Warszawa 2006
  2. Niemirowicz – Szczytt K. (red.) GMO w świetle najnowszych badań, IPWC im. Marka Dietricha, Wydawnictwo SGGW, Warszawa 2012

Raporty i analizy

  1. Ahmad M.,Farooq U., The State of Food Security in Pakistan: Future Challenges and Coping Strategies, Paper Submitted for Presentation at the “26th AGM and Conference of PSDE being held on 28-30 December 2010 in Islamabad, Pakistan
  2. Ahmed A., Ahmed K., Bux H., Gabol W. A., Laghari S., Mahar A., Genetically modified organisms (GMOs) in Pakistan, African Journal of Biotechnology Vol. 11(12), 9 February, 2012
  3. Akhtar S., Khan M. A., Shah A., Food Insecurity in Pakistan: Causes and Policy Response, Springer Science+Business Media B.V. 2010, 25 June 2010
  4. Cederberg C., Gustavsson J., Meybeck A., Sonesson U., van Otterdijk R., Global Food Losses and Food Waste: extent, causes and prevention, Study conducted for the International Congress SAVE FOOD! at Interpack2011 Düsseldorf, Germany, Food And Agriculture Organization Of The United Nations, Rome, 2011
  5. FAO, Food consumption score: Construction of the FCS, Measures of Food Consumption – Harmonizing Methodologies, Interagency Workshop Report WFP, Rome, 9 – 10 April 2008
  6. FAO, The State Of Food And Agriculture: Women In Agriculture, Closing the gender gap for development, Food And Agriculture Organization Of The United Nations, Rome, 2011
  7. Kugelman M., R. M. Hathaway (red.), Hunger Pains: Pakistan’s Food Insecurity, Woodrow Wilson International Center for Scholars, 2010
  8. MoF, Pakistan Economic Survey 2011-12, URL < http://www.finance.gov.pk/survey_1112.html>
  9. Nazli H., Haider S. H., Tariq A., Supply and Demand for Cereals in Pakistan, 2010–2030, IFPRI Discussion Paper 01222, October 2012
  10. Rehman M. S. U, Pakistan Biotechnology – GE Plants and Animals, GAIN Report 8/2/2010
  11. Saifuddeen M., Salleh S. M. (red.), International Workshop for Islamic Scholars on Agribiotechnology: Shariah Compliance, Georgetown, Penang, Malaysia 1-2 December 2010, ISAAA, MABIC
  12. SDPI, SDC, WFP, Food Insecurity in Pakistan, 2009
  13. Shafiq ur Rehman M., Pakistan Cotton and Products Annual 2012, GAIN Report, 4/3/2012
  14. The World Bank, UNICEF, United Nations, DESA/Population Division, WHO, Levels & Trends in Child Mortality, Report 2011, Estimates Developed by the UN Inter-agency Group for Child Mortality Estimation, 2011
  15. WFP, 2009 Food Aid Flows, WFP 2009
  16. WFP, 2010 Food Aid Flows, International Food Aid Information System, July 2011
  17. WFP, 2011 Food Aid Flows, International Food Aid Information System, August 2012
  18. WHO, Global prevalence of vitamin A deficiency in populations at risk 1995–2005. WHO Global Database on Vitamin A Deficiency, World Health Organization, 2009
  19. Yusuf Z., PAKISTAN: Rising food scarcity must be addressed: HRCP, Forwarded Press Release AHRC-FPR-049-2012, URL <http://www.humanrights.asia/news/forwarded-news/AHRC-FPR-049-2012>

Strony internetowe

  1. CIA, Pakistan, CIA World Factbook, URL <https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html>
  2. FAO, Food Security, URL <http://www.fao.org/economic/ess/ess-fs/en/>
  3. FAO, Right to Food, URL < http://www.fao.org/righttofood/about-right-to-food/en/>
  4. Federal Government, Pakistan Biosafety Rules, 2005, Islamabad, Tuesday, April 26, 2005 Notification, S.R.O. (I) 336(I)/2005
  5. Government of Pakistan, Agricultural Statistics of Pakistan 2010-11, Pakistan Bureau of Statistics, URL <http://www.pbs.gov.pk/content/agricultural-statistics-pakistan-2010-11>
  6. Government of Pakistan, Monthly Price Indices, January 2012, January 2013, Pakistan Bureau of Statistics, URL <http://www.pbs.gov.pk/cpi>
  7. How Pakistani Households are responding to inflation, URL <http://pl.scribd.com/doc/124281075/Growth-in-Average-Household-Income-Pakistan>
  8. IFPRI,  2012 GHI Map, URL <http://www.ifpri.org/tools/2012-ghi-map>
  9. International Plant Protection Convention, What we do, URL < https://www.ippc.int/index.php?id=1110600&L=0>
  10. IRRI, About Golden Rrice, URL < http://www.irri.org/index.php?option=com_k2&view=item&layout=item&id=10202&Itemid=100571&lang=en>
  11. Maplecroft, Food Security Risk Index, URL <http://maplecroft.com/about/news/food_security.html>
  12. Pakistan Meteorological Department, Agriculture Landuse Map, NDMC, URL <http://www.pmd.gov.pk/ndmc/index_files/Page1455.htm>
  13. Pakistan Today, Food imports down by 11.91% in current year, 24 Apr 2013, URL <http://www.pakistantoday.com.pk/2013/04/23/news/profit/food-imports-down-by-11-91-in-current-year/>
  14. Pande A., Food Aid to Pakistan Hurt by Funding Shortfall, Voice of America, July 25, 2012, URL <http://www.voanews.com/content/food-aid-to-pakistan-hurt-by-funding-shortfall/1446583.html>
  15. Shaikh S., Monsanto to carry out new GM maize trials in Pakistan, SciDev.Net, 20 April 2012, URL < http://www.scidev.net/en/agriculture-and-environment/gm-crops/news/monsanto-to-carry-out-new-gm-maize-trials-in-pakistan.html>
  16. The World Bank, Food Security in South Asia, URL < http://www.worldbank.org/en/news/feature/2012/10/22/food-security-south-asia>
  17. The World Bank, World Development Indicators 2012, URL <http://data.worldbank.org/data-catalog/world-development-indicators/wdi-2012>
  18. WFP, The Inequities of Food: the Cost of Excess and Waste [za:] Ch. Mallinos, The Inequities of Food: the Cost of Excess and Waste Part Two, The Epoch Times, September 1, 2009, URL < http://www.theepochtimes.com/n2/opinion/food-waste-21882.html>

[1] FAO, Right to Food, URL < http://www.fao.org/righttofood/about-right-to-food/en/> [dostęp: 27.04.2013]

[2] ONZ, Powszechna Deklaracja Praw Człowieka, Paryż, 10 grudnia 1948, art. 25.

[3] FAO, Right to Food, op. cit.

[4] Światowa Konferencja Praw Człowieka, Deklaracja Wiedeńska I Program Działania, Wiedeń 1993.

[5] C. Cederberg, J. Gustavsson, A. Meybeck, U. Sonesson, R. van Otterdijk, Global Food Losses and Food Waste: extent, causes and prevention, Study conducted for the International Congress SAVE FOOD! at Interpack2011 Düsseldorf, Germany, Food And Agriculture Organization Of The United Nations, Rome, 2011, s. 5.

[6] WFP, The Inequities of Food: the Cost of Excess and Waste [za:] Ch. Mallinos, The Inequities of Food: the Cost of Excess and Waste Part Two, The Epoch Times, September 1, 2009, URL < http://www.theepochtimes.com/n2/opinion/food-waste-21882.html> [dostęp: 27.04.2013]

[7] FAO, Food Security, URL <http://www.fao.org/economic/ess/ess-fs/en/> [dostęp: 18.04.2013]

[8] Ibidem, s. 81 – 91.

[9] K. Kuciński, Istota kryzysu energetycznego {w:] K. Kuciński (red.) Energia w czasach kryzysu, Centrum Doradztwa i Informacji Difin, Warszawa 2006, s. 34 – 35.

[10] General Assembly, United Nations Millennium Declaration, United Nations, 18 September 2000, s. 5.

[11] The World Bank, World Development Indicators 2012, s.2, URL <http://data.worldbank.org/data-catalog/world-development-indicators/wdi-2012> [dostęp: 20.04.2013]

[12] Bank światowy udzielił Azji Południowej pożyczki w wysokości 5,8 mld USD na rozwiązanie problemów z produkcją rolną i bezpieczeństwem żywnościowym. Więcej: The World Bank, Food Security in South Asia, URL < http://www.worldbank.org/en/news/feature/2012/10/22/food-security-south-asia>.

[13] FAO, Hunger, URL <http://www.fao.org/hunger/en/> [dostęp: 20.04.2013]

[14] G. Bartoszewski, Otrzymywanie organizmów genetycznie zmodyfikowanych [w:] K. Niemirowicz – Szczytt, Ibidem, s. 20.

[15] C. James, Biotech Crop Countries and Mega – Countries, 2010, ISAAA Brief 42-2010, URL
< http://www.isaaa.org/resources/publications/briefs/42/pptslides/default.asp> oraz C. James, Global status of Commercialized Biotech/GM Crops: 2012, ISAAA Brief 44-2012, URL
< http://www.isaaa.org/resources/publications/briefs/44/pptslides/default.asp>

[16] K. Niemirowicz – Szczytt, Doskonalenie organizmów na potrzeby człowieka [w:] K. Niemirowicz – Szczytt (red), ibidem, s. 16.

[17] G. Bartoszewski, Regulacje prawne i odbiór społeczny GMO [w:] K. Niemirowicz – Szczytt (red), ibidem, s. 123.

[18] K. Niemirowicz – Szczytt, op. cit. s. 16 – 17.

[19] Konwencja z Rio de Janeiro weszła w życie w 1993 r. Do końca 2011 r. ratyfikowały ją 192 państwa oraz UE. Protokół kartageński wszedł w życie w 2003 r., a do końca 2011 został ratyfikowany przez 161 państw oraz UE. Więcej na ten temat oraz o regulacjach Unii Europejskiej i polskim prawodawstwie: G. Bartoszewski, op. cit. s.123 – 134.

[20] K. Niemirowicz – Szczytt, op. cit. s. 11.

[21] Stresy środowiskowe, to zjawiska deregulujące otoczenie takie jak: wysokie bądź niskie temperatury, okresowe niedobory wody, zasolenie gleby. Więcej: W. Orczyk, Odmiany roślin uprawianych modyfikowane genetycznie [w:] K. Niemirowicz – Szczytt (red.) GMO w świetle najnowszych badań, IPWC im. Marka Dietricha, Wydawnictwo SGGW, Warszawa 2012 s. 77.

[22] W . Orczyk, op. cit. s. 70 – 77.

[23] G. Bartoszewski, op. cit. s. 135.

[24] W . Orczyk, op. cit. s. 77.

[25] D. Niedziółka, Alternatywny napęd pojazdów drogowych [w:] K. Kuciński (red.), op. cit. s. 167 – 168.

[26] Ibidem, s. 172.

[27] M. Gniewosz, Nowe właściwości genetycznie modyfikowanych mikroorganizmów [w:] K. Niemirowicz – Szczytt (red), op. cit. s. 63.

[28] K. Kuciński, op.cit.

[29] CIA, Pakistan, CIA World Factbook, URL <https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html> [dostęp: 22.04.2013]

[30] Ibidem.

[31] Ibidem.

[32] FSRI przy wykorzystaniu 19 wskaźników mierzy dostępność, stabilność, dostęp do podstawowych zasobów żywności, a także wpływ braku bezpieczeństwa żywnościowego na wyżywienie i zdrowie ludzi. Wskaźniki brane pod uwagę to: import, eksport, produkcja zboża, produkcja żywności per capita, wskaźnik niedożywienia per capita, zasoby wodne, PKB per capita, globalna pomoc, złe zarządzanie, konflikty, przesiedlenia, zniszczenie infrastruktury oraz pozostałe najważniejsze wskaźniki wykorzystywane do mierzenia poziomu bezpieczeństwa żywnościowego w danym kraju. Więcej: M. A. Khan, S. Akhtar, a. Shah, Food Insecurity in Pakistan: Causes and Policy Response, Springer Science+Business Media B.V. 2010, 25 June 2010, s. 494.

[33] Maplecroft, Food Security Risk Index, URL <http://maplecroft.com/about/news/food_security.html> [dostęp: 22.04.2013]

[34] M. A. Khan, S. Akhtar, a. Shah, op. cit.

[35] Trzy główne wskaźniki brane pod uwagę to występowanie niedożywienia dzieci, śmiertelność wśród dzieci oraz odsetek osób spożywających niewystarczająca ilość kalorii. Więcej: M. A. Khan, S. Akhtar, a. Shah, op. cit. s. 494 – 495.

[36] IFPRI,  2012 GHI Map, URL <http://www.ifpri.org/tools/2012-ghi-map> [dostęp: 22.04.2013]

[37] FAO, Food consumption score: Construction of the FCS, Measures of Food Consumption – Harmonizing Methodologies, Interagency Workshop Report WFP, Rome, 9 – 10 April 2008, s. 1, 5.

[38] SDPI, SDC, WFP, Food Insecurity in Pakistan, 2009, s. 49.

[39] M. Ahmad, U. Farooq, The State of Food Security in Pakistan: Future Challenges and Coping Strategies, Paper Submitted for Presentation at the “26th AGM and Conference of PSDE being held on 28-30 December 2010 in Islamabad, Pakistan, s. 5.

[40] Ibidem, s. 6.

[41] MoF, op. cit. Table 2.1 (B) Basic Data On Agriculture.

[42] The World Bank, Food imports (% of merchandise imports), URL <http://data.worldbank.org/indicator/TM.VAL.FOOD.ZS.UN> [dostęp: 24.04.2013]

[43] Pakistan Today, Food imports down by 11.91% in current year, 24 Apr 2013, URL <http://www.pakistantoday.com.pk/2013/04/23/news/profit/food-imports-down-by-11-91-in-current-year/> [dostęp: 24.04.2013]

[44] WFP, Pakistan Emergency, URL <http://www.wfp.org/crisis/Pakistan> [dostęp: 24.04.2013]

[45] A. Pande, Food Aid to Pakistan Hurt by Funding Shortfall, Voice of America, July 25, 2012, URL <http://www.voanews.com/content/food-aid-to-pakistan-hurt-by-funding-shortfall/1446583.html> [dostęp: 24.04.2013]

[46] WFP, 2009 Food Aid Flows, WFP 2009,  s. 16.

[47] WFP, 2010 Food Aid Flows, International Food Aid Information System, July 2011, s. 15.

[48] WFP, 2011 Food Aid Flows, International Food Aid Information System, August 2012, s. 15.

[49] Household Panel Pakistan, Foresight Research [za:] How Pakistani Households are responding to inflation, URL <http://pl.scribd.com/doc/124281075/Growth-in-Average-Household-Income-Pakistan> [dostęp: 24.04.2013]

[50] Government of Pakistan, Monthly Price Indices, January 2012, January 2013, Pakistan Bureau of Statistics, URL <http://www.pbs.gov.pk/cpi> [dostęp: 24.04.2013]

[51] Z. Yusuf, PAKISTAN: Rising food scarcity must be addressed: HRCP, Forwarded Press Release

AHRC-FPR-049-2012, URL <http://www.humanrights.asia/news/forwarded-news/AHRC-FPR-049-2012> [dostęp: 24.04.2013]

[52] M. Kugelman, R. M. Hathaway (red.), Hunger Pains: Pakistan’s Food Insecurity, Woodrow Wilson International Center for Scholars, 2010, s. 12.

[53] A. Ahmed, K. Ahmed, H. Bux, W. A. Gabol, S. Laghari, A. Mahar, Genetically modified organisms (GMOs) in Pakistan, African Journal of Biotechnology Vol. 11(12), 9 February, 2012, s. 2811 – 2812.

[54] Federal Government, Pakistan Biosafety Rules, 2005, Islamabad, Tuesday, April 26, 2005 Notification, S.R.O. (I) 336(I)/2005.

[55] A. Ahmed, K. Ahmed, H. Bux, W. A. Gabol, S. Laghari, A. Mahar, op. cit. s. 2812.

[56]International Plant Protection Convention, What we do, URL < https://www.ippc.int/index.php?id=1110600&L=0> [dostęp: 25.04.2013]

[57] M. S. U. Rehman, Pakistan Biotechnology – GE Plants and Animals, GAIN Report 8/2/2010, s. 5 – 8.

[58] Pakistan Bureau of Statistics, Agricultural Statistics of Pakistan 2010-11, Table 136. Quantity And Value Of Export Of Major Agricultural Commodities, s. 201 – 202.

[59] Kurs wymiany na dzień 30 czerwca 2011 r., 1PKR = 0,0318 PLN.

[60] M. Shafiq ur Rehman, Pakistan Cotton and Products Annual 2012, GAIN Report, 4/3/2012, s. 5 – 6.

[61] H. Nazli, S. H. Haider, A. Tariq, Supply and Demand for Cereals in Pakistan, 2010–2030, IFPRI Discussion Paper 01222, October 2012, Table 5.4—Projections of the surplus and deficit of wheat and rice (in thousand tons), s. 17.

[62] Ibidem.

[63] IRRI, About Golden Rrice, URL < http://www.irri.org/index.php?option=com_k2&view=item&layout=item&id=10202&Itemid=100571&lang=en> [dostęp: 26.04.2013]

[64] WHO, Global prevalence of vitamin A deficiency in populations at risk 1995–2005. WHO Global Database on Vitamin A Deficiency, Table A3.1 Country estimates of the prevalence of night blindness in preschool–age children 1995–2005,World Health Organization, 2009.

[65] Ibidem, Table A3.2 Country estimates of the prevalence of night blindness in pregnant women 1995–2005.

[66] C. James, op.cit.

[67] S. Shaikh, Monsanto to carry out new GM maize trials in Pakistan, SciDev.Net, 20 April 2012, URL < http://www.scidev.net/en/agriculture-and-environment/gm-crops/news/monsanto-to-carry-out-new-gm-maize-trials-in-pakistan.html> [dostęp: 26.04.2013]

[68] G. Bartoszewski, op. cit. s. 134 – 135.

[69] Do produktów, których nie można spożywać zalicza się m.in. : krew, padlinę, świnie, psy.

[70] K. Niemirowicz – Szczytt, op. cit. s. 11.

[71] S. M. Saifuddeen, S. M. Salleh (red.), International Workshop for Islamic Scholars on Agribiotechnology: Shariah Compliance, Georgetown, Penang, Malaysia 1-2 December 2010, ISAAA, MABIC, s. 23.

[72] Ibidem, s. 23 – 24.

[73] Ibidem, s. 25.

[74] Ibidem, s. 27 – 28.

[75] FAO, The State Of Food And Agriculture: Women In Agriculture, Closing the gender gap for development, Food And Agriculture Organization Of The United Nations, Rome, 2011, s. vii.

[76] The World Bank, UNICEF, United Nations, DESA/Population Division, WHO, Levels & Trends in Child Mortality, Report 2011, Estimates Developed by the UN Inter-agency Group for Child Mortality Estimation, Figure 6. Half of under-five deaths occur in just five countries, 2011, s. 8.

Udostępnij:
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
M. Lepieszka: Czy GMO może stać się rozwiązaniem dla problemów żywnościowych Pakistanu? Reviewed by on 21 października 2013 .

Wstęp Prawo do żywności po raz pierwszy zostało zawarte w Deklaracji Praw Człowieka z 1948 r.[1] W artykule 25 można przeczytać, że „każdy człowiek ma prawo do stopy życiowej zapewniającej zdrowie i dobrobyt jego i jego rodziny, włączając w to wyżywienie (…)”[2]. Dodatkowo Specjalny Reporter ONZ ds. Prawa do Żywności, zdefiniował to prawo jako „prawo

Udostępnij:
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  

O AUTORZE /

Avatar

Pozostaw odpowiedź