Artykuły,Publicystyka

K. Zdanowicz: Seppuku — od samobójstwa w obliczu klęski do zrytualizowanej kary śmierci

Kadr z filmu Yukio Mishimy „Yukoku” – „Umiłowanie ojczyzny” (1966)

Nie powinno dziwić, że w przesiąkniętej przemocą kulturze samurajów przykładano dużą wagę do sposobu, w jaki wojownik wyda ostatnie tchnienie. Tak jak klasa samurajów podlegała przemianom na przestrzeni wieków, również seppuku zmieniało swoją formę, jak i znaczenie. Przyjrzyjmy się bliżej, w jaki sposób zwyczaj samobójczego rozpłatania brzucha przeszedł drogę od bycia jedną z akceptowanych metod na odebranie sobie życia w obliczu klęski, do zostania oczekiwaną karą śmierci.

Starożytność

Seppuku zapisywane jest dwoma znakami, oznaczającymi kolejno „kiru” — „ciąć” i „hara” — „brzuch”, a odwrócenie kolejności znaków sprawia, że odczytywane są jako harakiri. Żadne z tych słów nie zostało użyte w przetrwałych starożytnych tekstach, ale zachowały się dwie wzmianki o samobójstwie poprzez rozcięcie brzucha. W Fudoki — Opisach obyczajów i ziem, skompilowanych w VIII wieku, zapiski z prowincji Harima wspominają o bogini, która nie mogąc odnaleźć męża, wpadła w furię i przed samobójczym skokiem do wody rozcięła mieczem swój brzuch. Jest to jedyna wzmianka o takiej praktyce, nie występuje  ona w żadnym z innych równolegle powstałych tekstów. Dopiero ponad trzysta lat później, w skompilowanych około 1140 roku Konjaku monogatari — Opowieściach o rzeczach dawnych, występuje fragment o notorycznym złodzieju Yasusuke, który w obliczu schwytania decyduje się na rozprucie trzewi. Są to jednostkowe wzmianki, ale świadczą o istnieniu wczesnego powiązania samobójczej furii z rozcięciem brzucha (Rankin 2011, s.35).

Średniowiecze
XII-XV w.

Pierwsze wzmianki o seppuku, jako honorowym samobójstwie popełnionym przez wojownika, pojawiają się w literaturze wraz z początkiem średniowiecza i uformowaniem się klasy samurajów. Dając wiarę Hogen monogatari — Opowieściom o okresie Hogen, opowiadającej o wojnie zbrojnej, toczącej się o wpływy na dworze w 1156 roku, pierwszym wojownikiem, który popełnił seppuku miał zostać Minamoto no Tametomo (1139-1170). Gdy przegrana wydała się nieunikniona, Minamoto miał oprzeć się o słup domu i rozpruć swój brzuch. Wzmianki o samobójstwie przypominającym zrytualizowane seppuku występują również w innych średniowiecznych eposach. W Heike monogatari bazującej na wojnie Gempei (1180-1185), Minamoto no Yorimasa (1106-1180) wobec nieuniknionej przegranej miał poprosić swojego wasala o pozbawienie go życia, ten jednak zaprotestował. Rozumiejąc wątpliwości poddanego, Yorimasa przeciął brzuch mieczem i z całej siły się na niego osunął.

Oczywiście trudno traktować średniowieczne monogatari jako autentyczne źródła — służyły one przede wszystkim celom artystycznym, latami przekazywanie ustnie i opowiadane przez podróżnych, niewidomych mnichów. Na uwagę zasługują zmiany, które zaszły w opowiadanych eposach na przestrzeni wieków. W przypadku Hogen monogatari, w najstarszej zachowanej wersji z XIII wieku, tylko Minamoto popełnia seppuku. Jednak w późniejszej wersji z XV wieku swój brzuch rozcinają również inni wojownicy, strażnicy, a nawet opiekunki dzieci. W okresie późnego średniowiecza występowanie seppuku w wojennych eposach staje się powszechne.

W średniowieczu seppuku nie przybrało jeszcze zinstytucjonalizowanej formy — samobójcza śmierć wojownika na polu walki nie podlegała żadnym ustalonym zasadom, ale kładziono nacisk na wykazanie się męstwem i odwagą w ostatecznej chwili. Na przykład Heike monogatari przytacza samobójstwo Imaia Kanehiry (1152-1184), który miał zeskoczyć z konia, wkładając wcześniej do ust miecz, by się na niego nadziać. Ponadto, w przeciwieństwie do późniejszych epok, średniowieczni wojownicy popełniali seppuku zazwyczaj na polu bitwy, a nie w czasie pokoju. Była to również dobrowolna decyzja samuraja, nie wszyscy wojownicy decydowali się na samobójstwo, a jeżeli już podejmowali taką decyzję, było to w obliczu nieuniknionej śmierci (Ikegami 2011, s.113).

Sengoku — okres kraju w wojnie”
1467-1603

W okresie sengoku, pochłoniętego wojnami toczącymi się pomiędzy prowincjami o zdobycie jak największych wpływów, seppuku zostaje po raz pierwszy użyte jako kara śmierci. W niektórych z prowincji kara śmierci w postaci seppuku była uznawana za mniej dotkliwą karę od konfiskaty samurajskich mieczy — kary, która wiązała się z utratą honoru i życiem w hańbie. Dzięki stopniowej instytucjonalizacji oraz powiązania z wojskowym honorem seppuku stało się jednym ze środków władzy. Nie każdy samuraj zasługiwał na taką karę śmierci, np. w przypadku pospolitych wojowników lub przestępców stosowano inne kary, takie jak dekapitację lub ukrzyżowanie. Od tego czasu w japońskiej świadomości zakorzenił się stereotyp uznający seppuku za honorowy sposób śmierci, zarezerwowany dla wybitnych jednostek (Ikegami 2011, s.147). Ponadto w okresie ciągłych wojen, a przy tym manewrów politycznych, sojuszy i zdrad, skazanie potencjalnie niebezpiecznego gracza na seppuku było łatwą — a przy tym oddającą honor ofierze — metodą pozbycia się przeciwnika. Możliwy był również efekt psychologiczny. Zmuszenie własnego pana do popełnienia samobójstwa było lepszą alternatywą niż jego samodzielne morderstwo, które mogło sprowadzić niechlubną reputację na poddanego wojownika (Rankin 2011, s.56).

Okres Edo – czas pokoju
1603-1868

Na początku XVII wieku następuje zjednoczenie kraju, które rozpoczyna 200 lat względnego pokoju. Koniec wojen wymusza podjęcie działań, które umożliwiłyby dostosowanie liczącej około 5-10% społeczeństwa klasy samurajskiej do życia w nowym społeczeństwie. Samuraje przestają funkcjonować jako wojownicy, a zaczynają istnieć w społeczeństwie jako klasa biurokratów. Kultura wojowników zostaje przewartościowana — jakiekolwiek zatarcia między wojownikami są surowo zakazane, wykazanie się męstwem i zdobycie honoru na polu bitwy przestaje być możliwe. Status samuraja potrzebuje nowych środków wyrazu, a seppuku, które zdążyło już ulec całkowitej instytucjonalizacji, staje się jednym z nich. Kara śmierci w postaci seppuku zostaje zarezerwowana wyłącznie dla członków klasy samurajskiej. Zasądzenie samurajowi innej kary było postrzegane jako hańbiące, ponieważ kwestionowało jego honorowy status (Ikegami 2011, s.255).

Seppuku przyjęło ściśle zrytualizowaną formę, a co za tym idzie, po raz pierwszy wykształcił się pogląd o istnieniu „właściwego” i „prawidłowego” sposobu popełniania seppuku. Również znajomość procedury i odpowiedniego postępowania było jednym z podstawowych elementów samurajskiej „etykiety” (Ibid., s. 256). Podręczniki dobrych manier omawiały takie kwestie jak właściwy sposób oczyszczenia przed egzekucją, odpowiedni ubiór i uczesanie, wygląd pokoju i ustawienie w nim niezbędnych przyborów, skomplikowaną etykietę towarzyszącą ostatniemu posiłkowi i wiele innych.

W okresie pokoju starano się w miarę możliwość ograniczyć manifestację przemocy wśród samurajów, co miało swoje odbicie w procedurze. Początkowo pozwalano samurajowi wykonać cięcie brzucha, zanim stojący za nim kat pozbawi go głowy. Tutaj należy wtrącić, że również w okresie średniowiecza samuraj po rozpłataniu sobie brzucha zazwyczaj podlegał dekapitacji – rana zadana samemu sobie okazywała się często zbyt płytka, by wywołać natychmiastową śmierć. Nie mniej jednak, z czasem odstąpiono od procedury umożliwiającej samurajowi rozpłatanie brzucha. Kat dokonywał dekapitacji w momencie sięgnięcia po miecz, który z upływem czasu został zastąpiony drewnianą atrapą. Ponieważ rola miecza była symboliczna, jego rolę mógł przejmować dowolny inny przedmiot, np. wachlarz — taką opcję rozważano również w przypadku słynnej zemsty 47 rōninów z Akō.

W okresie Edo można zaobserwować stopniowe dążenie do łagodniejszego przebiegu procedury, pozbawienia jej gwałtownej manifestacji przemocy. Ponieważ seppuku było zarezerwowane wyłącznie dla samurajów, zaprzestano stosowania jej jako kary śmierci wraz ze zniesieniem klasy samurajskiej w 1873 roku.

XX wiek

Podobnie jak pożegnanie się z klasą samurajów nie położyło kresu propagowania bushido – „drogi wojownika”, a wręcz przeciwnie, w XX wieku bushido przeżywało odrodzenie jako jedna z głównych wykładni japońskiego nacjonalizmu, oficjalne zniesienie seppuku jako kary śmierci nie oznaczało całkowitego zaprzestania praktykowania takiej formy samobójstwa. Seppuku zakorzeniło się w kulturze jako wyobrażenie o honorowej śmierci i dało o sobie znać w momencie kapitulacji Japonii w 1945 roku, gdy niektórzy z generałów zdecydowali się na popełnienie rytualnego samobójstwa. Ostatnim głośnym przypadkiem popełnienia seppuku były wydarzenia z 1970 roku, kiedy Yukio Mishima (1925-1970) – jeden z najważniejszych japońskich pisarzy XX wieku – podjął nieudaną próbę zamachu stanu. Mishima, powołując się na „ducha samurajskiego kodeksu bushido”, przy pomocy dwóch uczniów starał się odtworzyć rytualne seppuku. Niestety, uczeń, któremu przydzielono zadanie dekapitacji Mishimy, nie potrafił dobrze wykonać zadania i dopiero po kilku nieudanych próbach, a przy tym przekazaniu zadania bardziej wykwalifikowanej osobie, udało się pozbawić go głowy. Ten incydent, jak i wypaczenia, jakim podlegała „droga wojownika” na fali japońskiego militaryzmu pokazują, że powroty do samurajskiej tradycji nie wychodzą zazwyczaj na dobre. Seppuku było bez wątpienia ważną częścią samurajskiej kultury, jednak tak jak klasa samurajów odeszła do przeszłości, wraz z nią odszedł sens rytualnego samobójstwa.

 

Karolina Zdanowicz

 

 

Bibliografia:

Ikegami Eiko, Poskromienie samurajów. Honorowy indywidualizm i kształtowanie się nowożytnej Japonii, przek. Justyn Hunia, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2011

Rankin Andrew, Seppuku: A History of Samurai Suicide, Kodansha, New York 2011

Udostępnij:
  • 33
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
    33
    Udostępnienia
K. Zdanowicz: Seppuku — od samobójstwa w obliczu klęski do zrytualizowanej kary śmierci Reviewed by on 11 kwietnia 2018 .

Nie powinno dziwić, że w przesiąkniętej przemocą kulturze samurajów przykładano dużą wagę do sposobu, w jaki wojownik wyda ostatnie tchnienie. Tak jak klasa samurajów podlegała przemianom na przestrzeni wieków, również seppuku zmieniało swoją formę, jak i znaczenie. Przyjrzyjmy się bliżej, w jaki sposób zwyczaj samobójczego rozpłatania brzucha przeszedł drogę od bycia jedną z akceptowanych metod

Udostępnij:
  • 33
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
    33
    Udostępnienia

O AUTORZE /

komentarze 2

  • Kiedyś czytałam, że seppuku, już przy rytualnej karze polegało zasadzie, że osoba popełniająca je nie może krzyknąć z bólu, żeby nie okryć się hańbą. I często osoby skazane na śmierć w ten sposób płaciły odpowiednie sumy mężczyźnie odpowiedzialnemu za obcięcie głowy, aby ten odciął ją idealnie w momencie, gdy ostrze dotknie brzucha, żeby właśnie nie krzyknąć i honorową śmierć popełnić.
    Myślisz, że to prawda?

    • Dziękuję za komentarz! Trudno mi powiedzieć, bo nie spotkałam się z taką informacją, ani też nie znam tak wnikliwie przebiegu rytualnego seppuku na przestrzeni wieków. Chociaż wydaje mi się, że to raczej mniej niż bardziej prawdopodobne. W okresie Edo, gdy seppuku uległo rytualizacji jako kara śmierci, jej przebieg był ściśle ustalony i nad jego prawidłowością czuwali urzędnicy. Ponadto w Edo stosunkowo szybko odchodzono od tego, by samuraj mógł zadać sobie jakiekolwiek obrażenia i kat zazwyczaj ścinał głowę samuraja już w momencie gdy ten tylko sięgał po miecz, co było podyktowane zmieniającymi się wartościami w okresie pokoju. Jeżeli dowiem się czegoś więcej to odezwę się :).

Pozostaw odpowiedź