Artykuły

J. Tomasiewicz: Od harcerstwa do mocarstwa. Korzenie nacjonalizmu Bharatiya Janata Party

Tegoroczne wybory parlamentarne w Indiach przyniosły bezprecedensowe zwycięstwo Bharatiya Janata Party, Partii Ludu Indyjskiego[1] – nacjonaliści Narendry Modiego zdobywając 282 mandaty w 545-osobowej Lok Sabha po raz pierwszy uzyskali możliwość rządzenia bez wchodzenia w krępującą koalicję z partiami regionalnymi[2]. To dobra okazja, by przyjrzeć się genezie triumfującego dziś hinduskiego nacjonalizmu (hindutva). BJP została założona w 1980 roku przez dawnych działaczy Indyjskiego Związku Ludowego (Bharatiya Jana Sangh), działającego w latach 1951-1977. Jana Sangh z kolei była politycznym ramieniem Rashtriya Swayamsevak Sangh (Narodowego Stowarzyszenia Ochotników). Uważające się za „największą organizację pozarządową świata” (4,5 miliona członków) RSS wciąż pozostaje zapleczem BJP.

źródło: commons.wikimedia.org

źródło: commons.wikimedia.org

Rashtriya Swayamsevak Sangh zostało założone przez Keshava Balirama Hedgewara. Ten urodzony w 1889 roku syn bramina z Nagpur (Maharasztra), wcześnie osierocony przez rodziców, znalazł się w kręgu niepodległościowego działacza B.S. Moonjego (późniejszego przywódcy nacjonalistycznej partii Hindu Mahasabha). To właśnie Moonje wysłał go w 1910 roku do Kalkuty – formalnie po to, by studiował tam medycynę, faktycznie, by zapoznał się z działalnością terrorystycznej organizacji niepodległościowej Anushilan Samiti. Po powrocie do Nagpur w 1915 roku Hedgewar wstąpił do Indyjskiego Kongresu Narodowego (INC), rozczarował go jednak brak dyscypliny panujący w ruchu niepodległościowym. Jego zdaniem była to główna przyczyna umożliwiająca panowanie garstki kolonizatorów nad hinduskimi masami. Negatywną ocenę stanu ducha Hindusów pogłębia tzw. ruch kalifacki, zainicjowany w 1919 roku przez indyjskich muzułmanów zarówno przeciwko brytyjskim władzom, jak i hinduskim ziomkom. W 1921 roku powstanie muzułmańskie wybucha w Malabarze, dwa lata później rozruchy przetaczają się przez Nagpur. Hedgewar postanowił działać.

W 1925 roku założył Narodowe Stowarzyszenie Ochotników, którego ofertę kierował do młodzieży, w umiejętny sposób łącząc rodzime i europejskie wzory. Nacjonalistyczny charakter ruchu, paramilitarne formy jego działania, wreszcie moment powstania – wszystko to budziło skojarzenia z faszyzmem (Nehru wprost nazwał RSS „indyjską wersją faszyzmu”). Ochotnicy nosili jednolite umundurowanie (szorty koloru khaki, koszule khaki – później białe, czarne furażerki), pozdrawiali się w szczególny sposób (prawa ręka zgięta w łokciu, uniesiona na wysokość piersi, z dłonią obróconą w dół dotykającą mostka), trenowali walkę bambusowymi żerdziami lathi. W rzeczywistości jednak brak dowodów, by odległy europejski faszyzm inspirował powstanie Stowarzyszenia – pierwsze kontakty hinduskich nacjonalistów z faszystami datują się dopiero na początek lat 30. (Moonje w 1930 roku spotkał się z Mussolinim). Hedgewar naśladował wzory brytyjskie: mundury zaczerpnął od kolonialnej policji, formy działania z tzw. University Training Corps (jak wspominał jeden z obserwatorów ruchu początkowo komendy wydawano w języku angielskim, a ochotnikom towarzyszyła orkiestra grająca angielską muzykę). Biorąc pod uwagę młodzieżowy i formacyjny (apolityczny) charakter Stowarzyszenia najwięcej analogii odnajdujemy ze… skautingiem, zaszczepionym w Indiach już w 1909 roku.

RSS było jednak przede wszystkim głęboko zakorzenione w indyjskiej tradycji akhara. Taką nazwę nosiły w Indiach areny, gdzie młodzież uprawiała ćwiczenia fizyczne (głównie zapasy i podnoszenie ciężarów); akhara miały też wymiar duchowy będąc powiązane z kultem Hanumana (symbolu siły). Hedgewar wykorzystał tą tradycyjną instytucję uczącą fizycznej i umysłowej dyscypliny, ale zmodyfikował ją wprowadzając – zamiast zawodów indywidualnych – zapożyczoną od Brytyjczyków rywalizację drużynową. W ten sposób pojawiły się podstawowe jednostki organizacyjne RSS: shakha[3]. Początkowo ochotników zachęcano, by codziennie trenowali w swym akhara, a do shakha przychodzili raz w tygodniu w celu edukacji politycznej, później zebrania Stowarzyszenia odbywały się już codziennie rano lub wieczorem trwając około godziny. Młodych adeptów przyciągały atrakcyjne zabawy i atmosfera koleżeńskości, niekiedy do wstąpienia w szeregi Stowarzyszenia zachęcali ich rodzice. Wśród kandydatów dokonywano ostrej selekcji wybierając tylko poświęcających się „całym ciałem, sercem i pieniędzmi”. Wspólne rytuały wyrabiały jednolity światopogląd sprawiając, że swayamsevakowie doskonale się rozumieli nawet gdy mówili różnymi językami.

Celem Stowarzyszenia było zjednoczenie wszystkich Hindusów w jednej organizacji (sangathan) przez mnożenie shakha. RSS miała być „Hindu Rashtra [Narodem Hinduskim] w miniaturze”, dlatego starano się pozyskiwać członków niezależnie od przynależności kastowej. Świadkowie wspominają, że na pierwszym obozie szkoleniowym bramini byli głęboko skonfudowani, że muszą jeść razem z przedstawicielami niższych kast, nawet Gandhi miał być pod wrażeniem egalitaryzmu RSS. W rzeczywistości jednak cała ideologia i modus operandi RSS opierały się na wartościach właściwych braminom, zwłaszcza na bramińskiej etyce samodoskonalenia. Nieprzypadkowo ruch został stworzony przez braminów z Maharasztry – tamtejsi bramini, wsławieni służbą w armii legendarnego Sziwadżiego[4], łączyli wartości swojej warny (stanu) i stanu rycerskiego (kshatriya). Współcześnie swayamsevakowie chcieli przezwyciężyć dezintegrację Hindusów odwołując się do importowanej z Europy idei solidarności narodowej, co zakładało z jednej strony utożsamienie cywilizacji hinduskiej (hindutva) z narodem, z drugiej – stworzenie jednolitej kultury hinduskiej opartej na wartościach stanu bramińskiego. Dlatego nacjonaliści pozostawali w opozycji wobec gandyjskiej filozofii ahimsy[5], która w centrum hinduizmu umieszczała wartości grup peryferyjnych, zagrażając tym samym pozycji braminów.

Czołowym ideologiem ruchu młodohinduskiego stał się Hadhav Sadashiv Golwalkar – brodaty i długowłosy (co upodabniało go do hinduskich ascetów) absolwent zoologii uniwersytetu w Benares, swayamsevak od 1931 roku, w 1940 roku mianowany przez Hedgewara jego następcą. W 1939 roku opublikował książkę „We, or our nationhood defined”, która stała się biblią hinduskich nacjonalistów na równi z „Hindutva: Who is a Hindu?” V.D. Savarkara (1923). W swej publikacji Golwalkar powołuje się na niemiecką etniczną – nie państwową anglosaską – teorię narodu, w myśl której fundamentem narodowości jest jedność kultury a nie umowa społeczna[6]. Odnajdziemy w tej teorii element rasowy (Golwalkar aprobuje antysemityzm Hitlera, dostrzegając analogię z mniejszością muzułmańską w Indiach), przy bliższej jednak analizie dostrzeżemy, że rasa (jati) rozumiana była jako pojęcie kulturowe a nie biologiczne – to sanskryt wyrażać miał „ducha rasy”. Golwalkar akceptował egzystencję obcych rasowo żywiołów pod warunkiem ich asymilacji: „Obce rasy w Hindustanie muszą przyjąć hinduską kulturę i język […] lub pozostać w kraju całkowicie podporządkowane narodowi hinduskiemu, pozbawione […] nawet praw obywatelskich”, pisał. Mniejszości religijne byłyby tolerowane pod warunkiem wycofania się w sferę prywatną.

W odróżnieniu od koncepcji tradycjonalistycznych (głoszonych jeszcze przez Hindu Mahasabha) jednostka miała uczestniczyć we wspólnocie narodowej bez pośrednictwa stanów (varna) i kast, w czym odnajdujemy wpływ indywidualizmu zapożyczonego z Zachodu. Przetworzony przez hinduskich nacjonalistów indywidualizm niewiele jednak miał wspólnego z oryginałem. Golwalkar zgodnie z hinduistyczną tradycją harmonii postrzegał społeczeństwo jako organizm głosząc prymat zbiorowości i organizacji nad jednostką. Wymóg dyscypliny i poświęcenia, wyrzeczenia się egoizmu („Nie ma człowieka w RSS”, pisał jeden z swayamsevaków, „choć wszystko opiera się na ludziach”) wiązał się z ideą „nowego człowieka”. Priorytetem Stowarzyszenia była praca organiczna – wewnętrzna odnowa jednostki i co za tym idzie społeczeństwa[7], nie walka o władzę i reformy polityczne: najpierw Hindu Rashtra, potem Hindu Raj (państwo hinduskie). Przy wszystkich zbieżnościach z faszyzmem (Savarkar w 1938 roku poparł aneksję Sudetów; pisma „Mahratta” i „Hindu Outlook” chwaliły Hitlera, Franco i Mussoliniego) RSS odróżnia od swych europejskich odpowiedników apolityczność, deprecjonowanie państwa[8] i brak kultu wodza.

Choć w 1929 roku proklamowano zasadę ekchalak anuvartita (jednoosobowego kierownictwa) a Hedgewar przyjął – dożywotnio – tytuł sarsanghchalak (najwyższy przywódca), to organizacja była oparta autorytecie stanowiska a nie osoby. Hedgewar nie chciał być traktowany jak guru – uważając, że sekty dzielą Hindusów domagał się, by ochotnicy oddawali cześć jedynie Bhagwa Dhwaj (szafranowej fladze Sżiwadżiego)[9]. Sarsanghchalak rekrutował i szkolił „kaznodziei” (pracharak), którzy zakładali shakha. W 1927 roku zorganizowany został pierwszy obóz szkoleniowy (Officers’ Training Camp) – wyszkoleni tam pracharakowie mieli żyć na wzór hinduskich ascetów (sadhu) porzucając swe zawody i praktykując celibat, by móc poświęcić wszystkie siły sprawie. Działalność Stowarzyszenia regulowały szczegółowe zasady, których ścisłe przestrzeganie pozwalało na brak stałej kontroli centrali nad shakha.

Pierwszym publicznym wystąpieniem swayamsevaków była ochrona pielgrzymów przed muzułmańskimi fakirami na święcie Ramanavami w Ramtek w 1926 roku, rok później ochotnicy wzięli udział w antymuzułmańskich rozruchach w czasie procesji Mahalakshmi w Nagpur. Ruch rozwijał się dynamicznie: w 1928 roku działało wokół Nagpur już 18 shakha, w 1930 było ich 60, w 1933 – ok. 125 (skupiając 12 000 ochotników). W 1934 roku powstał pierwszy obóz szkoleniowy poza Nagpur, zapewniający źródło kadr odległym prowincjom; niebawem Hedgewar wysyła emisariusza na uniwersytet Benares, by rekrutował ochotników spoza Maharasztry. W Pendżabie Stowarzyszenie szybko sie rozrasta dzięki wsparciu przywódców tamtejszej mniejszości hinduskiej; pozwala to na ustanowienie w 1940 roku w Lahore stanowiska prant pracharak – kierownika prowincjonalnej sieci shakha. Rozwojowi RSS sprzyja z jednej strony porażka kierowanego przez INC ruchu Quit India, z drugiej – narastające poczucie zagrożenia ze strony muzułmańskiego separatyzmu. Dzięki temu swayamsevakowie pozyskują w latach 40. wielu lokalnych notabli jako doradców i sponsorów (sanghchalak). W 1938 roku organizacja liczy 40 000 członków, w 1939 – 60 000, w 1943 – 76 000, w 1948 – 600 000! Najsilniej ruch ukorzenił się w prowincjach Bihar (50 000), Bombaj (60 000), Madhya Pradesh (125 000), Wielki Pendżab (125 000) i Uttar Pradesh (200 000), najsłabszy był południu (31 000), gdzie sanskrytyzm[10] RSS kłócił się z tamtejszą drawidyjską tożsamością, w księstwach jak Radżastan, Vindhya Pradesh i Madhya Bharat (20 000), oraz na północnym wschodzie (16 000).

Ekspansja RSS nie byłaby możliwa bez wsparcia ze strony nacjonalistycznych ugrupowań Hindu Mahasabha i Arya Samaj, ale ochotnicy zazdrośnie strzegli swej niezależności i ponadpartyjnosci. Choć Hedgewar w 1930 roku wziął udział w zainicjowanej przez INC kompanii obywatelskiego nieposłuszeństwa (satyagraha), uczynił to jako osoba prywatna. Wprawdzie w 1938 roku swayamsevakowie stanowili służbę porządkową na konferencji Hindu Mahasabha w Nagpur, jednak Golwalkar zerwał współpracę z tą partią uważając partie polityczne za czynnik dezintegrujący Hindu Rashtra. Jak skomentował z goryczą jeden z mahasabhaitów: gdy RSS poczuło się wystarczająco silne zaczęło zwalczać konkurencję.

Napięcia towarzyszące podziałowi Indii w 1947 roku sprzyjają Stowarzyszeniu. Tylko w pierwszym półroczu 1947 roku liczba członków RSS w Pendżabie wzrosła z 46.000 do 59.000. Ochotnicy z jednej strony zajmowali się pomocą dla hinduskich uchodźców z Pakistanu za pośrednictwem organizacji charytatywnej Hindu Sahayata Samiti, z drugiej brali udział w antymuzułmańskich rozruchach (np. we wrześniu 1947 roku). W Indyjskim Kongresie Narodowym uaktywniła się frakcja tradycjonalistyczna (m.in. K.M. Munshi, Sardar Patel), która uznając, że naród indyjski musi się opierać na hinduskiej większości chciała przyciągnąć RSS i Hindu Mahasabha. Kierownictwo INC, wierne świeckiej, wielokulturowej i terytorialistycznej wizji nacjonalizmu indyjskiego, nie ignorowało tego zagrożenia; Nehru już w grudniu 1947 roku uznał RSS za organizację faszystowską.

31 stycznia 1948 roku Nathuram Godse, były członek RSS, który rozczarowany apolitycznością Stowarzyszenia wstąpił do Hindu Mahasabha, zamordował Gandhiego. Fala oburzenia, jaka przetoczyła się przez kraj, pozwoliła władzom na delegalizację RSS i aresztowanie 20.000 ochotników. Golwalkar bezskutecznie proponuje Nehru współpracę przeciw komunizmowi, gdy władze pozostają nieustępliwe inicjuje w grudniu 1948 kompanię obywatelskiego nieposłuszeństwa. Na Stowarzyszenie spada kolejna fala represji. Roli mediatora podjął się Patel. Pod jego naciskiem nieformalny dotąd ruch przyjął w styczniu 1949 roku pisaną konstytucję uwzględniającą zasady demokratyczne. W myśl nowego statutu zgromadzenia prowincjonalne (wraz z sanghchalakami i pracharakami) miały wybierać delegatów do Akhil Bharatiya Pratinidhi Sabha (Zgromadzenie Delegatów Całych Indii), które powoływało sekretarza generalnego, sekretarz mianował z kolei 6-11 członków Kendriya Karyakari Mandal (Centralnego Komitetu Wykonawczego)[11]. W praktyce wewnętrzne procedury demokratyczne pozostały martwym zapisem: zgodnie z zasadą konsensusu nigdy nie ujawniano publicznie sporów ani nie kwestionowano przyjętej linii, w wyborach nie wystawiano więcej kandydatów niż było stanowisk do obsadzenia, pracharakowie – stanowiący kościec organizacji – nie byli wybierani lecz mianowani przez sarsanghchalaka. Tym niemniej przyjęcie tej konstytucji pozwoliło na zniesienie zakazu działalności Stowarzyszenia w lipcu 1949 roku. Co więcej, Patel ponowił próby przyciągnięcia RSS do Kongresu w celu wzmocnienia tradycjonalistycznego skrzydła partii.

Śmierć Patela w 1950 roku osłabiła kongresowych tradycjonalistów i uniemożliwiła realizację tego planu. Porozumienie indyjsko-pakistańskie zawarte w tym samym roku doprowadziło do wystąpienia z INC innego przywódcy prawego skrzydła partii – ministra przemysłu Syama’y Prasada Mookerjee (przez pewien czas związanego z Hindu Mahasabha). Po konsultacjach z Golwalkarem, wspomagany przez młodszych i bardziej upolitycznionych swayamsevaków, Mookerjee utworzył 21 października 1951 roku etnonacjonalistyczną partię polityczną Bharatiya Jana Sangh. Ale to już inna historia…


[1] W języku hindi istnieją dwa terminy oddające pojęcie „lud”: „lok” i „janata”. Termin „janata” ma bardziej etniczne konotacje (jak np. niemiecki „Volk”).

[2] Skądinąd BJP pozostaje w sojuszu (National Democratic Alliance) z partiami regionalnymi (np. Telugu Desam Party, Shiromani Akali Dal, Naga People’s Front, Gorkha Janmukti Morcha, Marumalarchi Dravida Munnetra Kazhagam) i lewicowymi (m.in. Rashtriya Lok Samata Party, Rashtriya Samaj Paksha,Revolutionary Socialist Party – Bolshevik).

[3] Dosłownie „gałąź”.

[4] Shivaji Bhonsle – XVII-wieczny arystokrata indyjski, bohater wojen z muzułmanami.

[5] Zasada niekrzywdzenia.

[6] Opierał się na pracy niemieckiego uczonego J.K. Bluntschliego „The theory of the state” (Oxford 1885).

[7] Podobnie wyglądał program i modus operandi Bractwa Muzułmańskiego, opisywany przeze mnie w: Al-Islam huwa al-hall? Egipskie Bractwo Muzułmańskie – zagrożenie czy szansa demokracji? /w:/ Andrzej Kapiszewski (red.): Świat arabski w procesie przemian. Zmiany społeczne i kulturowe oraz reformy polityczne. Kraków 2008.

[8] W idei prymatu narodu (społeczeństwa) nad państwem dostrzeżemy pewne podobieństwo do ideologii narodowodemokratycznej w Polsce.

[9] Mimo to mauzoleum Hedgewara po dziś dzień jest miejscem pielgrzymek RSS.

[10] Idea powrotu do aryjskich korzeni przez oparcie kultury hinduskiej na odrodzonym sanskrycie.

[11] od 1972 Akhil Bharatiya Karyakari Mandal – Ogólnoindyjski Komitet Wykonawczy.

Udostępnij:
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
J. Tomasiewicz: Od harcerstwa do mocarstwa. Korzenie nacjonalizmu Bharatiya Janata Party Reviewed by on 28 maja 2014 .

Tegoroczne wybory parlamentarne w Indiach przyniosły bezprecedensowe zwycięstwo Bharatiya Janata Party, Partii Ludu Indyjskiego[1] – nacjonaliści Narendry Modiego zdobywając 282 mandaty w 545-osobowej Lok Sabha po raz pierwszy uzyskali możliwość rządzenia bez wchodzenia w krępującą koalicję z partiami regionalnymi[2]. To dobra okazja, by przyjrzeć się genezie triumfującego dziś hinduskiego nacjonalizmu (hindutva). BJP została założona w

Udostępnij:
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  

O AUTORZE /

Avatar

Pozostaw odpowiedź