Inne

Historia integracji w regionie Azji Południowo-Wschodniej

Pierwszą formalną inicjatywą mającą zbliżyć państwa Azji Południowo-Wschodniej była organizacja SEATO (South-East Asia Treaty Organization), założona w 1954 roku. Jej inicjatorem były Stany Zjednoczone, miała więc za zadanie osłabienie wpływów komunistycznych w regionie (zwłaszcza w Tajlandii i na Filipinach). Biorąc pod uwagę różnice ustrojowe i ideologiczne, nie mogła ona objąć całego regionu. Dopiero Stowarzyszenie Azji Południowo-Wschodniej – ASA (Association of South East Asia) uznawane jest za organizację dotyczącą stricte współpracy regionalnej. Założyły ją w 1961 roku Filipiny, Malezja i Tajlandia. Jednak wynikłe z kolonialnej przeszłości spory terytorialne uniemożliwiły skuteczne funkcjonowanie ASA.

Pomimo trudności, dążono do coraz ściślejszej integracji regionu. W 1966 roku powołano Radę Azji-Pacyfiku – ASPAC (Asian and Pacific Council) o znacznie szerszym zasięgu terytorialnym (oprócz Filipin, Malezji i Tajlandii, w jej skład wchodziły: Południowy Wietnam, Japonia, Korea Południowa, Tajwan, Australia i Nowa Zelandia). Jednak również w tym przypadku spory polityczne, pogłębione po przystąpieniu do ASPAC Chińskiej Republiki Ludowej (konflikt z Tajwanem), okazały się silniejsze od tendencji integracyjnych i doprowadziły do upadku Rady w 1975 roku. Kolejną nieudaną inicjatywą była organizacja MAPHILINDO, propagująca ideę jedności malajskiej.

To, co przez długi czas utrudniało integrację, stało się w końcu jej siłą napędową. Rosnące aspiracje mocarstw, uwikłanie krajów azjatyckich w zimną wojnę, coraz większe znaczenie polityczne Chin oraz ekspansja ekonomiczna Japonii sprawiły, że zintensyfikowano działania mające na celu wzmocnienie pozycji i samostanowienie regionu w stosunkach międzynarodowych. Efektem podjętych wysiłków było podpisanie przez ministrów spraw zagranicznych Filipin, Indonezji, Malezji, Singapuru i Tajlandii tzw. Deklaracji z Bangkoku 8 sierpnia 1967 roku. Było to jednoznaczne z utworzeniem Stowarzyszenia Narodów Azji Południowo-Wschodniej (Association of Southeast Asian Nations – ASEAN). Szczególną rolę w utworzeniu ASEAN przypisuje się neutralnej wówczas Tajlandii oraz Indonezji, reorganizującej swoją politykę zagraniczną po antykomunistycznym przewrocie. Minister spraw zagranicznych Tajlandii, Thanat Khoman oraz jego indonezyjski odpowiednik, Adam Malik, wspólnie doprowadzili do utworzenia nowej organizacji regionalnej. Co ciekawe, Thanat Khoman podkreśla, że na powstanie ASEAN miały wpływ nie tylko wydarzenia w Azji Południowo-Wschodniej, ale też to, co spotkało kraje europejskie – Polskę i Czechosłowację, które nie mogły liczyć na wsparcie Francji i Wielkiej Brytanii. Khoman stwierdza, że wątpliwe są gwarancje wielkich mocarstw. Państwa słabsze, o mniejszym znaczeniu, powinny raczej liczyć na siebie.

Podstawowym celem ASEAN stało się zapewnienie stabilności politycznej i ekonomicznej oraz rozwój współpracy gospodarczej, społecznej, kulturalnej. Miała ona stać się również forum dla rozwiązywania problemów wewnątrzregionalnych. Świadomie wykluczono z obszaru zainteresowań kwestie militarne. Bezpieczeństwo miał być budowane na gruncie ekonomicznym, wzorem stała się natomiast Wspólnota Europejska. Rzeczywistość zweryfikowała jednak te założenia. Porażka i wycofanie się Stanów Zjednoczonych z Wietnamu, aspiracje Wietnamu do przejęcia władzy na pozostałych obszarach byłych francuskich Indochin, zamieszki w Kambodży sprawiły, że najważniejszym celem stało się wyeliminowanie sporów terytorialnych i napięć pomiędzy krajami. Kwestie integracji, zwłaszcza ekonomicznej, zostały natomiast przesunięte na dalszy plan.

fot: Peerapat Wimolrungkarat / พีรพัฒน์ วิมลรังครัตน์

fot: Peerapat Wimolrungkarat / พีรพัฒน์ วิมลรังครัตน์

Ewolucja ASEAN

Założycielami ASEAN były Filipiny, Indonezja, Malezja, Singapur i Tajlandia. Wkrótce wszystkie państwa regionu zostały zaproszone do współpracy, początkowo jednak nie chciały one w niej uczestniczyć, wierząc, że większe korzyści przyniesie im pozostawanie poza stowarzyszeniem.  Dopiero w styczniu 1984 roku do organizacji przystąpił szósty członek – Brunei. Od tego momentu ASEAN grupowało wszystkie demokratyczne państwa regionu. W lipcu 1995 roku kolejnym członkiem organizacji stał się Wietnam. Przyjęcie państwa komunistycznego miało istotne znaczenie symboliczne, zważając, że powstanie organizacji motywowane było m.in. koniecznością powstrzymywania komunizmu. Od 1997 roku członkostwo w ASEAN uzyskały Laos oraz Birma. Przyjęcie rządzonej przez wojskową juntę Birmy było decyzją nieco kontrowersyjną, jednak „poprawną strategicznie” (chęć utrzymania państwa poza zasięgiem chińskim i indyjskim). Ostatnim, dziesiątym członkiem ASEAN stała się w 1999 roku Kambodża, której wstąpienie do organizacji zostało opóźnione do czasu uwiarygodnienia nowej władzy, zdobytej podczas zamachu stanu przez Hun Sena.

W ewolucji ASEAN można wyróżnić trzy zasadnicze etapy. Pierwszy wyznaczają daty dwóch kluczowych dla istnienia organizacji dokumentów: Deklaracji z Bangkoku – 1967  rok i Deklaracji Jedności ASEAN (Declaration of ASEAN Concord) – 1976 rok. W tym okresie, państwa koncentrowały się na budowaniu stosunków dyplomatycznych, umacnianiu zaufania i zrozumienia. Przyjęto zasadę nieangażowania się w sprawy wewnętrzne państw członkowskich oraz Deklarację strefy pokoju, wolności i neutralności – ZOPFAN (Kuala Lumpur, 1971 rok), nie miała ona jednak zbyt dużego znaczenia praktycznego. Wydarzeniem, które miało istotny wpływ na ewolucję ASEAN było zwycięstwo komunistów w Wietnamie oraz w Laosie i Kambodży, gdzie władzę przejęło ugrupowanie Czerwonych Khmerów. Nowa sytuacja zmotywowała państwa do zacieśnienia współpracy politycznej. Decyzje w tej sprawie zostały podjęte podczas pierwszego w historii ASEAN spotkania na szczycie przywódców państw, które odbyło się na wyspie Bali w 1976 roku. Podpisano wówczas dwa historyczne dla regionu dokumenty: Deklarację Jedności ASEAN oraz Traktat o Przyjaźni i Współpracy w Azji Południowo-Wschodniej (The Treaty of Amity and Cooperation). Pierwszy dokument zawierał cele i zasady ASEAN. Do najważniejszych należą: wzajemne poszanowanie dla suwerenności, niezależności, równości, integralności terytorialnej i tożsamości, prawo każdego państwa do prowadzenia polityki wolnej od ingerencji z zewnątrz, rozwiązywanie sporów i różnic środkami pokojowymi, wyrzeczenie się używania siły we wzajemnych stosunkach oraz efektywna współpraca pomiędzy członkami Stowarzyszenia. Podpisany Traktat wyznaczał natomiast ramy współpracy w regionie.

Drugi etap ewolucji ASEAN to lata 1977 – 1989. Podejmowano wówczas głównie działania polityczne, utrudnione jednak z powodu konfliktu z krajami komunistycznymi: Wietnamem, Laosem i Kambodżą.  Istotną inicjatywą z tego okresu było ustanowienie na szczycie w Kuala Lumpur, w 1977 roku, stałego systemu konsultacji w ramach poministerialnych konferencji z państwami dialogu (Australia, Nowa Zelandia, Republika Korei Południowej, Japonia, USA). Powołano również Forum ASEAN-Japonia. Pojawiły się też pierwsze inicjatywy dotyczące współpracy gospodarczej.

Od roku 1990 trwa trzeci etap w rozwoju ASEAN. W związku z upadkiem komunizmu w Wietnamie, rozpoczął się nowy okres w stosunkach pomiędzy poszczególnymi krajami. Priorytetem stało się wzmocnienie współpracy gospodarczej. Stopniowo zwiększała się też liczba członków ugrupowania. Równocześnie rozpoczął się proces otwierania ASEAN na gospodarkę światową, w tym na różne regionalne inicjatywy integracyjne.

Instytucjonalizacja ASEAN

Przyjęta w 1967 roku Deklaracja z Bangkoku stwarzała tylko pewne ramy dla współpracy regionalnej. Wyliczała co prawda dziedziny współpracy, ale jej zapisy miały raczej charakter intencyjny. Już sam fakt, że nazwano ją „deklaracją” a nie „traktatem” dowodzi, że miała to być swoista próba podjęcia współpracy w regionie. Istotne znaczenie miała także pewna rozbieżność stanowisk dyplomatów, którzy byli zwolennikami pogłębiania integracji oraz przywódców państw, podkreślających priorytet aspiracji narodowych nad regionalnymi.

Pierwsze lata istnienia ASEAN nie przyniosły istotnych zmian strukturalnych. Udało się jednak doprowadzić do wzrostu wzajemnego zrozumienia i wypracowania metod współpracy.

Dopiero od szczytu w Bali, w 1976 roku, zaczęła się formalizować struktura organizacyjna oraz sposób funkcjonowania ASEAN. Najwyższym organem decyzyjnym organizacji jest organizowana raz w roku Konferencja na szczycie szefów państw i rządów (szczyty ASEAN). Wyznacza ona kierunki współpracy i wspólnej polityki ugrupowania. Kolejnym ważnym gremium jest Doroczne Spotkanie Ministrów Spraw Zagranicznych (Konferencja Ministrów). Działalność ASEAN koordynuje Stały Komitet, złożony z ministra spraw zagranicznych państwa-gospodarza oraz z piątki ambasadorów. Sprawy bieżące leżą natomiast w kompetencji Sekretariatu, z siedzibą w Dżakarcie. Na jego czele stoi Sekretarz Generalny. W 1977 roku powstała Międzyparlamentarna Organizacja ASEAN, grupująca deputowanych z państw członkowskich. Dodatkowymi elementami struktury są doradcze komitety wyspecjalizowane oraz sekretariaty narodowe, koordynujące dostosowywanie się poszczególnych państw do wymogów i decyzji ASEAN. Od 1976 roku pewną niezależność zyskali także inni ministrowie sektorowi, zwłaszcza ministrowie do spraw ekonomicznych. Powstało też pięć stałych komitetów ekonomicznych (Komitet do Spraw Finansów i Bankowości, Komitet do Spraw Żywności, Rolnictwa i Leśnictwa, Komitet do Spraw Transportu i Komunikacji, Komitet do Spraw Przemysłu, Minerałów i Energii, Komitet do Spraw Handlu i Turystyki).

Kolejne zmiany przyniosła Karta ASEAN, która weszła w życie 1 stycznia 2009 roku (tekst uzgodniono podczas szczytu w Singapurze w 2007 roku). Karta ma stać się bazą powstania Wspólnoty ASEAN w 2015 roku. Jest to jednocześnie pierwszy tak obszerny dokument, kompleksowo regulujący cele, zasady i funkcjonowanie organizacji. Karta tworzy ramy prawne dla istniejącej struktury organizacyjnej. Konstytuuje też nowe organy – Rady Wspólnoty (Radę Wspólnoty Politycznej i Bezpieczeństwa, Radę Wspólnoty Ekonomicznej, Radę Wspólnoty Społeczno-Kulturalnej), w skład których wejdą delegaci państw. Poza tym ustanawia Przewodnictwo w ASEAN, które będzie sprawowało co roku inne państwo, według kolejności alfabetycznej nazw państw w języku angielskim. Od momentu wejścia w życie Karty, nie ma już wątpliwości, że ASEAN jest formalnie organizacją międzynarodową.

Literatura

1.      E. Haliżak, Stosunki międzynarodowe w regionie Azji i Pacyfiku, Warszawa 1999.

2.      T. Khoman, ASEAN Conception and Evolution, [w:] The ASEAN Reader, Singapore 1992.

3.      K.A. Nawrot, Ewolucja procesu integracji regionalnej w Azji Południowo-Wschodniej, [w:] T. Rynarzewski (red.), Procesy integracyjne we współczesnej gospodarce światowej, Poznań 2008.

4.      K.A. Nawrot, Determinanty rozwoju gospodarczego państw ASEAN, Warszawa.

5.      E. Oziewicz, Stowarzyszenie Krajów Azji Południowo-Wschodniej (ASEAN), [w:] A.B. Kisiel-Łowczyc (red.), Współczesna gospodarka światowa, Gdańsk 1997.

6.      E. Oziewicz, Integracja krajów Dalekiego Wschodu, [w:] E. Oziewicz (red.), Procesy integracyjne we współczesnej gospodarce światowej, Warszawa 2001.

7.      http://www.aseansec.org/about_ASEAN.html, (dostęp: 24.01.2010).

8.      Charter of The Association of Southeast Asian Nations, źródło: http://www.aseansec.org/21069.pdf, (dostęp: 24.01.2010).

Udostępnij:
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
Historia integracji w regionie Azji Południowo-Wschodniej Reviewed by on 25 grudnia 2010 .

Pierwszą formalną inicjatywą mającą zbliżyć państwa Azji Południowo-Wschodniej była organizacja SEATO (South-East Asia Treaty Organization), założona w 1954 roku. Jej inicjatorem były Stany Zjednoczone, miała więc za zadanie osłabienie wpływów komunistycznych w regionie (zwłaszcza w Tajlandii i na Filipinach). Biorąc pod uwagę różnice ustrojowe i ideologiczne, nie mogła ona objąć całego regionu. Dopiero Stowarzyszenie Azji

Udostępnij:
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  

O AUTORZE /

Pozostaw odpowiedź