Wietnam

Ewolucja stosunków wietnamsko – chińskich. Skomplikowany proces normalizacji.

 

AAA3Po zakończeniu drugiej wojny indochińskiej kształtowanie polityki zagranicznej zjednoczonego Wietnamu wiązało się ściśle ze szczególnymi relacjami zachodzącymi w trójkącie Hanoi – Moskwa – Pekin. Trwający spór ideologiczny pomiędzy ZSRR a ChRL oraz ich strategie wobec państw Indochin uniemożliwiły władzom Wietnamu utrzymanie polityki równowagi między obydwoma mocarstwami. SRW zdecydowała się na związanie sojuszem z ZSRR. Odpowiedzią ChRL stały się działania obliczone na osłabianie wpływów Wietnamu w regionie. Jednym z nich było wsparcie udzielone rządowi Czerwonych Khmerów w rozwijającym się konflikcie kambodżańsko-wietnamskim. Zajęcie Kambodży przez wojska Wietnamskiej Armii Ludowej w styczniu 1979r. Pekin potraktował jako dogodny pretekst do zbrojnej interwencji w SRW. Trwająca od lutego 1979r. kilkutygodniowa, przygraniczna wojna nie skłoniła Wietnamu do przewartościowania swojej polityki zagranicznej, w tym przede wszystkim do osłabienia sojuszu z ZSRR, ani do porzucenia hegemonistycznych aspiracji w Indochinach. Z tego powodu w kolejnych latach Pekin utrzymywał stan napięcia w stosunkach z Hanoi. Stanowcze wypowiedzi chińskich przywódców, poparte koncentracją wojsk wzdłuż granicy, wskazywały na możliwość ponownej zbrojnej interwencji. Zmuszało to Wietnam do utrzymywania w gotowości armii, której liczebność przekraczała możliwości państwa.

Pierwsze symptomy wskazujące na możliwość zmiany tej sytuacji nastąpiły w połowie lat 80. Były nimi z jednej strony zmiana strategii Związku Radzieckiego wobec Dalekiego Wschodu, na którą składały się zapowiedź zmniejszenia zaangażowania w regionie oraz poszukiwanie poprawy stosunków z Chinami. Z drugiej strony wraz z rozpoczęciem doi moi następował zwrot w polityce zagranicznej SRW, którego efektem było włączenie w proces pokojowy w Kambodży. Wygasanie dwóch głównych przesłanek napięcia na linii Pekin – Hanoi umożliwiło podjęcie prób normalizacji wzajemnych stosunków. We wrześniu 1990r. odbyło się tajne spotkanie na najwyższym szczeblu w Czengdu, stolicy prowincji Syczuan, na którym obie strony zadeklarowały wolę uregulowania relacji dwustronnych po formalnym zakończeniu konfliktu w Kambodży. Kilka dni po podpisaniu traktatu pokojowego w Paryżu (27 października 1991r.) kończącego wojnę w Kambodży, rozpoczęła się w Pekinie wizyta Sekretarza Generalnego KPW Do Muoia i Premiera SRW Vo Van Kieta. W czasie jej trwania 7 listopada podpisane zostały porozumienia o przywróceniu normalnych stosunków między ChRL a SRW oraz umowa handlowa. Na zakończenie wizyty 10 listopada przedstawiciele obu państw wydali wspólny, bardzo istotny komunikat. Podkreślając w nim znaczenie podpisanych porozumień wyraźnie stwierdzano, że niemożliwy jest powrót do bliskiego sojuszu z przełomu lat 50. i 60., zaś współpraca dwustronna odbywać się będzie przy poszanowaniu interesów każdej ze stron.

Wizyta przedstawicieli SRW w Pekinie w listopadzie 1991r. otworzyła nowy rozdział w stosunkach wietnamsko – chińskich. Podpisanie wspomnianych dokumentów zbiegło się w czasie z okolicznościami, które prowadziły do dalszego zbliżenia obu państw. W Europie Środkowej i Wschodniej trwał demontaż bloku państw socjalistycznych. Pekin i Hanoi zgodnie oceniały taki rozwój wypadków jako efekt zbyt głębokich zmian w systemach politycznych i niewłaściwie zorganizowanych reform gospodarczych. Jednocześnie podzielały obawę o możliwość analogicznego rozwoju wypadków w swoich krajach. Potencjalna wspólnota interesów wynikała także z podobieństwa przemian wewnętrznych, prowadzonych przez ChRL jak i SRW. Formułowane w związku z nimi cele, metody realizacji oraz antycypowane zagrożenia były w obu krajach zbliżone. Jednocześnie dostrzegano, że powodzenie reform w jednym z państw jest w dużym stopniu zależne od utrzymanie stabilności wewnętrznej w drugim. Ta świadomość z jednej strony ułatwiała pogłębianie istniejących oraz tworzenie nowych pól współpracy, z drugiej zaś była czynnikiem ograniczającym możliwość podejmowania działań, które prowadziłyby do znacznego pogorszenia wzajemnych stosunków.

Wymienione przesłanki stały się fundamentem zacieśniania więzi między Chinami a Wietnamem w ciągu lat 90. XX w. W sferze politycznej regułą stały się częste spotkania na wysokim szczeblu, których efektem było zawieranie kolejnych umów dwustronnych. Wraz ze wstąpieniem Wietnamu do ASEAN stosunki między SRW a ChRL rozszerzyły się o nowy, regionalny wymiar. W 1996r. na Szczycie Ministerialnym w Dżakarcie powołano do życia forum ASEAN – Chiny. Na kolejnych spotkaniach w tej formule dyskutowane były przede wszystkim kwestie współpracy politycznej oraz w dziedzinie bezpieczeństwa.

W sferze gospodarczej uregulowanie stosunków chińsko – wietnamskich umożliwiło szybki rozwój kontaktów handlowych. W 1991r. wartość wzajemnej wymiany towarów szacowano na ok. 31 mln dolarów. W 1996r. osiągnięto poziom 1,1 mld dolarów, zaś w 2000r. niemal 3 mld dolarów. Tak znaczna dynamika wzrostu obrotów handlowych, jeden z sukcesów normalizacji relacji dwustronnych, posiadała też swoje szczególne cechy, stanowiące niekiedy źródło wyzwań. Jedną z nich była relacja pomiędzy wartością wietnamskiego eksportu do Chin i importu z tego kraju. Przez cały okres lat 90. SRW notowała deficyt, który wraz ze zwiększaniem wartości wymiany handlowej pogłębiał się. Przystąpienie Wietnamu do protokołu CEPT oraz postępująca liberalizacja handlu między ASEAN a ChRL wskazywały na duże prawdopodobieństwo utrzymania się tego trendu. Innym poważnym problemem stał się bardzo wysoki udział przemytu w stosunku do całości handlu. Szacuje się, że jego wartość w 1996r. wyniosła ok. 500 mln dolarów. Skala zjawiska skłoniła obie strony do rozmów na temat jego uregulowania. Ich efektem stało się podpisanie w 1998r. oddzielnej umowy dotyczącej zapobieganiu kontrabandzie. Istotną cechą współpracy gospodarczej Wietnamu z Chinami jest udział w niej regionów przygranicznych. Niektóre tereny, zniszczone w 1979r. przez działania wojenne, w latach 90. stały się miejscem intensywnej wymiany handlowej. Ich udział w całości importu i eksportu SRW z ChRL jest szacowany na ok. 50-60%.

Pomimo niekorzystnych zjawisk i ich konsekwencji dla wietnamskiej gospodarki, Hanoi nie rezygnuje z pogłębiania współpracy ekonomicznej z Pekinem. Zacieśnianie więzi ma bowiem przynosić korzyści także w wymiarze politycznym, zaś opisane negatywne skutki są uznane za ich cenę.

W stosunkach chińsko – wietnamskich w latach 90. XX w., obok pojawienia się wielu nowych płaszczyzn porozumienia oraz pogłębiania wzajemnych powiązań, pozostawały kwestie wymagające uregulowania. Do problemów o mniejszym znaczeniu można zaliczyć spory dotyczące mniejszości chińskiej w Wietnamie, a także wzajemne pretensje finansowe. W pierwszej z tych spraw Pekin domagał się wydania przez SRW zgody na powrót ludności Hoa, która w wyniku wydarzeń 1978 i 1979r. znalazła się w Chinach. Hanoi sprzeciwia się temu żądaniu uznając, że podobnie jak kilkanaście lat wcześniej, Hoa mogą zostać wykorzystani jako instrument nacisku na wietnamskie władze. W przedmiocie pretensji finansowych strona chińska oczekuje od SRW spłaty należności z tytułu kredytów przyznanych jeszcze w latach 70. Kierownictwo KPW stara się równoważyć to stanowisko przypominając o braku rekompensaty za zniszczenia dokonane podczas wojny w 1979r. Obie te kwestie, choć nie zostały uregulowane, są traktowane przez obie strony drugorzędnie i nie wpływają na pogorszenie relacji.

Największe znaczenie dla stosunków dwustronnych miały spory terytorialne. Dotyczyły one wyznaczenia granicy lądowej, morskiej w Zatoce Tonkińskiej, a także zwierzchności nad wyspami leżącymi w archipelagach Spratly i Paracele. W przypadku delimitacji granic przedmiotem sporu były nieznaczne obszary lądowe, głównie o charakterze rolniczym oraz pewna część Zatoki Tonkińskiej, bogata w łowiska ryb.

19 października 1993r. Wietnam i Chiny podpisały umowę zobowiązującą strony do rozwiązania kwestii terytorialnych na drodze negocjacji. Rozmowy na temat traktatu granicznego podjęto dopiero po czterech latach. Podczas spotkań na najwyższym szczeblu w 1997r. przedstawiciele SRW i ChRL zobowiązali się do wypracowania porozumienia przed końcem 1999r. Ostatecznie „Traktat o granicy” został podpisany 30 grudnia 1999r. w Pekinie. Rok później, 25 grudnia 2000r. podpisano także szereg umów dotyczących wyznaczenia granicy w Zatoce Tonkińskiej oraz powołano Komitet ds. Demarkacji Ziem Granicznych.

Spór wokół przynależności Wysp Spratly i Paracele wydawał się znacznie trudniejszy do uregulowania. U jego podstaw leżał bowiem najpoważniejszy w stosunkach chińsko – wietnamskich konflikt interesów, na który składały się roszczenia obu państw do całości spornych terytoriów. Znaczenie archipelagów bierze się zarówno z ich strategicznego położenia jak i potencjału ekonomicznego. Dla strony chińskiej panowanie nad tymi obszarami miało być sposobem na zaspokojenie części potrzeb wynikających z rozwoju gospodarczego oraz ze wzrostu liczby ludności. Celem długofalowym, stanowiącym element budowy dominującej pozycji w regionie, było osiągnięcie efektywnej kontroli militarnej nad basenem Morza Południowochińskiego. Dla Wietnamu eksploatacja zasobów pochodzących z kontrolowanych obszarów stanowiła bardzo istotny element rozwoju gospodarczego. W 2000r. wartość eksportu ropy i owoców morza przyniosła ok. 5 mld dolarów dochodu, stanowiąc 35% całości eksportu. Z racji bliskiego położenia wysp paracelskich od wietnamskiego wybrzeża, kontrola nad nimi jest uważana przez władze SRW za jeden z fundamentów polityki bezpieczeństwa kraju.

Zarówno Pekin, jak i Hanoi, bronią swojego stanu posiadania i nie rezygnują z roszczeń, argumentując je racjami historycznymi, jak i prawnomiędzynarodowymi. Każda ze stron podejmuje próby realizacji swoich celów przy użyciu odmiennych metod. Strategia chińska ma charakter długofalowy. Zakłada powolne, lecz systematyczne rozszerzanie swoich wpływów (metodą faktów dokonanych lub przy stole rokowań) przy jednoczesnym unikaniu konfrontacji z Wietnamem, a także z ASEAN. Jednym ze środków jej realizacji jest utrzymywanie potencjalnych konkurentów w stanie niepewności co do własnych zamierzeń. Przykładem takiego działania był incydent wywołany przez chiński okręt wiertniczy w 1997r., gdzie przeplatały się ze sobą z jednej strony prowokacyjne działania chińskiej jednostki, zaś z drugiej pełna gotowość władz ChRL do prowadzenia rozmów.

U podstaw strategii wietnamskiej leży świadomość ogromnej przewagi potencjału (zarówno militarnego, jak i gospodarczego) Chin, wykluczająca możliwość rozstrzygnięcia sporu drogą konfliktu zbrojnego. Hanoi zabiegało, by kwestia Wysp Spratly i Paraceli stała się przedmiotem dialogu. Wietnam liczył także na wzmocnienie swojego stanowiska negocjacyjnego poprzez włączenie do rozmów pozostałych państw ASEAN, przekształcając tym samym problem dwustronny w regionalny. Podobne działania zostały podjęte w sferze gospodarczej. Koncesje na eksploatację złóż ropy i gazu na spornych terenach, które SRW przyznała firmom amerykańskim, japońskim, malezyjskim i rosyjskim, miały stać się czynnikiem ograniczającym chińskie aspiracje.

 

Stosunki wietnamsko – chińskie w XXI w.

 

 

Czynniki kształtujące stosunki wietnamsko – chińskie w latach 90., zarówno te ograniczające, jak i stymulujące współpracę, zachowały swoją aktualność także w XXI w. Ich efektem jest z jednej strony dalszy rozwój kontaktów w sferze politycznej oraz gospodarczej, z drugiej zaś trwający impas w kwestiach spornych (dotyczących przede wszystkich zwierzchności nad Archipelagami Spratly i Paracele).

Przyszłość relacji dwustronnych w XXI w. była tematem rozmów na najwyższym szczeblu podczas wizyt w Chinach Sekretarza Generalnego KPW Le Kha Phieu w 1999r. i prezydenta Tran Duc Luonga w 2000r. Ich rezultatem są dwa dokumenty opisujące wizję stosunków wietnamsko – chińskich w nowym millenium: tzw. „16-word Principle” oraz konkretyzująca je Wspólna Deklaracja o Współpracy. W kolejnych latach w sposób wyraźny wzrosła liczba spotkań przedstawicieli obu państw na wszystkich szczeblach. W kwietniu 2001r. specjalnym gościem IX Kongresu KPW był ówczesny wiceprzewodniczący ChRL Hu Jintao. Wybrany wówczas Sekretarz Generalny Nong Duc Manh przebywając z oficjalną delegacją w stolicy Chin w listopadzie 2001r. potwierdził wolę budowy stosunków dwustronnych w oparciu o przyjęte w 1999 i 2000r. deklaracje. Podczas wizyt w Hanoi i Pekinie w latach 2006 i 2007 we wspólnych oświadczeniach przedstawicieli obu krajów w sposób szczególny podkreślono zbieżność stanowisk w kluczowych kwestiach, dotyczących m.in. ładu międzynarodowego, praw człowieka i przyszłości Tajwanu. Istotny udział w intensyfikacji kontaktów bilateralnych mają także fora współpracy regionalnej, w tym przede wszystkim ASEAN + 1, ASEAN + 3 oraz APEC i ASEM.

Jednym z ważniejszych osiągnięć stosunków wietnamsko – chińskich w XXI w. jest realizacja postanowień traktatów granicznych podpisanych w 1999 i 2000r. W części dotyczącej granicy lądowej do początku 2009r. zakończono demarkację całej objętej umową strefy oraz podpisano „Regulację o Kontroli Granicy”. W kwestii podziału wód w Zatoce Tonkińskiej w kwietniu 2004r. podpisano Protokół Dodatkowy o współpracy w dziedzinie rybołówstwa, zaś od września 2006r. obszar Zatoki patrolują wspólne oddziały policji morskiej.

Pomyślnie rozwija się także dwustronna współpraca gospodarcza. Jej efektem jest stopniowe umacnianie pozycji Chin jako czołowego partnera Wietnamu w tej sferze. Wartość wymiany handlowej między obydwoma krajami wzrosła z ok. 3 mld dolarów w 2000r. do ponad 10 mld dolarów w 2006r., zaś w 2007r. przekroczyła 15 mld. Problemem, który jak dotąd nie znalazł rozwiązania, jest powiększający się ujemny bilans obrotów po stronie SRW. W związku z postępującą liberalizacją handlu można przypuszczać, że ta tendencja utrzyma się w przyszłości.

Współpraca w dziedzinie inwestycji pozostaje na niskim poziomie. W ostatnich latach notowany jest jednak wzrost zainteresowania wspólnymi projektami. W pierwszych dziewięciu miesiącach 2007r. wartość chińskich FDI w Wietnamie wyniosła ok. 280 mln dolarów, co oznaczało siódme miejsce wśród wszystkich inwestorów. Tym samym w perspektywie kilkunastu lat Chiny mają szansę stać się kluczowym partnerem SRW także w dziedzinie inwestycji.

W całokształcie dwustronnych stosunków gospodarczych z każdym rokiem wzrasta znaczenie współpracy regionów przygranicznych. Istniejące już w latach 90. powiązania handlowe stały się podstawą do utworzenia w 2004r. specjalnej Strefy Współpracy Ekonomicznej obejmującej część chińskiej prowincji Guangxi i wietnamskiej Lang Son. Na obszarze Strefy obowiązują znaczne przywileje celne i podatkowe, zaś w przyszłości planowane są wspólne inwestycje.

Najpoważniejszą kwestią sporną w relacjach między SRW a ChRL pozostaje sprawa przynależności Wysp Spratly i Paraceli. Zarówno oficjalne stanowiska krajów, jak i strategie realizowane wobec tych obszarów nie zmieniły się. Pomimo impasu klika wydarzeń wskazywało na możliwość stopniowej stabilizacji i łagodzenia istniejącego konfliktu. Jedno z nich to podpisanie przez zainteresowane państwa w 2002r. „Deklaracji Zasad Postępowania Stron na Morzu Południowochińskim”, która nakładała na sygnatariuszy obowiązek rozwiązywania sporów na drodze rokowań. Innym była chińska inicjatywa z marca 2005r. o współpracy z Wietnamem i Filipinami przy eksploracji dna morskiego w części obszarów Wysp Spratly i Paraceli. Proces stabilizacji został przerwany wraz z zaostrzeniem stanowiska rządu w Pekinie w 2007r. Pierwszym spośród szeregu zdarzeń było zakwestionowanie w kwietniu 2007r. wietnamskiego pozwolenia udzielonego firmie BP na eksploatację złóż na obszarze archipelagów. Hanoi odrzuciło ten protest, jednak przedstawiciele koncernu zrezygnowali z przyznanej im koncesji. W podobnych okolicznościach pół roku później z prowadzonej inwestycji wycofał się indyjski koncern ONGC. W lipcu jednostki chińskiej floty ostrzelały wietnamskie łodzie rybackie prowadzące połowy na spornym terytorium. 20 listopada 2007r. władze ChRL ogłosiły formalne włączenie Wysp Spratly i Paraceli pod administrację Prowincji Hainan. W tym samym czasie (16 – 23 listopada) chińskie okręty wojenne przeprowadziły na tym obszarze manewry. Strona wietnamska odpowiedziała notą protestacyjną oraz zezwoleniem, pierwszy raz od początku doi moi, na antychińskie protesty przed placówkami dyplomatycznymi ChRL w Hanoi i Mieście Ho Chi Minh. Podczas rozmowy premierów SRW i ChRL na Szczycie ASEAN w Singapurze w listopadzie 2007r. chiński szef rządu wezwał do poszukiwania rozwiązań kwestii Archipelagów na drodze dwustronnych rokowań.

Stanowiska Pekinu i Hanoi w kwestii przynależności Wysp Spratly i Paraceli wydają się być nie do pogodzenia. Opisane strategie działania obu stron pozwalają jednak z dużą dozą pewności przewidywać, że napięcie wokół archipelagów nie przerodzi się w konflikt zbrojny. Jednocześnie prawdopodobieństwo porozumienia na płaszczyźnie negocjacyjnej pozostaje niewielkie. Jedynym podpisanym dokumentem dotyczącym problemu Wysp pozostawała „Deklaracja Zasad Postępowania Stron” z 2002r. Żadna ze stron nie przejawia gotowości do uelastycznienia swojego stanowiska. Zarówno SRW, jak i ChRL rozpatrują możliwość ustępstw w kategoriach utraty honoru. Najbardziej prawdopodobne pozostaje więc zachowanie status quo, lub ostrożna realizacja własnej strategii wobec tego obszaru przez Pekin.

 

Udostępnij:
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
Ewolucja stosunków wietnamsko – chińskich. Skomplikowany proces normalizacji. Reviewed by on 23 stycznia 2010 .

  Po zakończeniu drugiej wojny indochińskiej kształtowanie polityki zagranicznej zjednoczonego Wietnamu wiązało się ściśle ze szczególnymi relacjami zachodzącymi w trójkącie Hanoi – Moskwa – Pekin. Trwający spór ideologiczny pomiędzy ZSRR a ChRL oraz ich strategie wobec państw Indochin uniemożliwiły władzom Wietnamu utrzymanie polityki równowagi między obydwoma mocarstwami. SRW zdecydowała się na związanie sojuszem z ZSRR.

Udostępnij:
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  

O AUTORZE /

Avatar

Pozostaw odpowiedź